Christoph Graupner (1683-1760) is een naam die zelfs bij liefhebbers van barokmuziek minder bekend klinkt dan die van Johann Sebastian Bach, Georg Philipp Telemann of Georg Friedrich Händel. Toch was hij in zijn tijd allesbehalve een randfiguur. Graupner was een bijzonder productieve componist en liet in Darmstadt een enorm oeuvre na, met onder meer opera’s, orkestwerken en ongeveer 1400 bewaard gebleven kerkelijke cantates.
Een gemiste kans voor Leipzig
Zijn naam raakte vooral verbonden met een gebeurtenis uit 1722-1723. Na de dood van Johann Kuhnau zocht Leipzig een nieuwe Thomaskantor. Georg Philipp Telemann was aanvankelijk kandidaat, maar zag uiteindelijk van de functie af. Vervolgens kwam Graupner in beeld. De Leipziger gemeenteraad koos hem, maar zijn werkgever, landgraaf Ernst Ludwig van Hessen-Darmstadt, weigerde hem uit zijn dienst te ontslaan. Graupner bleef daardoor in Darmstadt en Johann Sebastian Bach kreeg uiteindelijk de baan. Het is een historische voetnoot die Graupner lange tijd hardnekkig in Bachs schaduw hield.
De voorbije decennia is daar geleidelijk verandering in gekomen. Florian Heyerick houdt zich al jaren intensief met Graupners muziek bezig en heeft met uitvoeringen en opnamen bijgedragen aan de herontdekking van een componist die veel meer te bieden heeft dan zijn band met Leipzig.
Zes cantates voor tenor
Deze nieuwe uitgave brengt de zes bewaard gebleven cantates samen die Graupner voor solo-tenor schreef: Fürwahr, er trug unsre Krankheit, Ihr frommen Schafe, Ihr Lieben, glaubet nicht einem jeglichen Geist, Das Leben war das Licht der Menschen, Das ewig Licht en Ihr Gläubige, entäußert euch der Sorgen. Ze dateren uit de periode 1725 tot 1747. De teksten zijn van Johann Conrad Lichtenberg, die niet alleen Graupners zwager was, maar vanaf 1721 ook als hofpredikant in Darmstadt werkte.
De titel van de cd is ontleend aan Das Leben war das Licht der Menschen. In een recitatief van die cantate klinkt de regel „ein Freudenlicht bestrahlt mich auf das Trauren“. Het beeld van een licht dat over verdriet heen valt, is kenmerkend voor de tekstwereld van verschillende van deze cantates. Zorgen, verdriet en menselijke twijfel staan er naast vertrouwen en hoop. Graupner vertaalt die tegenstelling ook muzikaal: de stem krijgt soms steun van de instrumenten, soms reageren die er nadrukkelijk op of leggen ze een eigen accent. Het Freudenlicht uit de titel is zo meer dan een metafoor: het beschrijft hoe Graupner ruimte maakt voor vreugde binnen teksten vol zorg.
Een vaste vorm, veel muzikale kleur
Het uitgangspunt lijkt op het eerste gezicht weinig ruimte voor variatie te laten: telkens staat de tenor centraal in een vergelijkbare cantatevorm. Toch weet Graupner binnen die vertrouwde opbouw verschillen aan te brengen. De solopartij wisselt virtuoze coloraturen af met meer gedragen lijnen en ook de instrumentale begeleiding krijgt geregeld een eigen profiel. De variatie zit vaak in kleine ingrepen: een ander accent, een instrumentaal antwoord of een muzikale wending die een bepaald woord extra gewicht geeft.
Georg Poplutz is voor die aanpak een uitstekende vertolker. Zijn heldere, warme tenor houdt de woorden voortdurend naar voren, ook wanneer Graupner hem virtuoze coloraturen laat zingen. De dictie blijft goed verstaanbaar en de retorische accenten zijn scherp gekozen zonder dat de voordracht ooit overdreven wordt.
L’arpa festante onder leiding van Florian Heyerick volgt die aanpak met grote aandacht. Het ensemble hoeft niet voortdurend op de achtergrond te blijven. Het krijgt geregeld de ruimte om Graupners instrumentale schrijfwijze te laten spreken, terwijl op andere momenten alle aandacht naar Poplutz en de tekst gaat. Ook de continuo-bezetting zorgt voor kleur: naast cello en contrabas zijn onder meer fagot, klavecimbel, luit en orgel te horen. De begeleiding blijft daardoor meer dan een harmonische onderlaag en draagt actief bij aan de muzikale retoriek.
Woorden krijgen een eigen klank
In Fürwahr, er trug unsre Krankheit krijgt “Ich will hier bei dir stehen” een opvallend directe behandeling. De muzikale lijn maakt het karakter van de tekst hoorbaar en Poplutz houdt daarbij de woorden naar voren. Ook in Ihr frommen Schafe worden afzonderlijke woorden nadrukkelijk muzikaal gekleurd. “Wachet und betet” en “Schafe” krijgen een markante accentuering, terwijl “Diebe und Mörder” in de aria een scherpere ondertoon krijgt. In het recitatief krijgt ook “Stolz” extra reliëf. Het zijn kleine ingrepen, maar juist daarin wordt duidelijk hoe nauw Graupners muziek op de tekst reageert.
In de eerste aria van Ihr Lieben, glaubet nicht einem jeglichen Geist klinkt „Wenn Trennungen entstehen“ dringender. Bij “Satan” leggen de violen een eigen accent. Ook “Zähne bricht” in het daaropvolgende recitatief krijgt door de muzikale behandeling extra gewicht. Het koraal dat volgt, krijgt vervolgens een andere kleur. De opeenvolging van zulke kleine accenten maakt hoorbaar hoe nauw Graupner tekst en muziek met elkaar verweeft.
In Das Leben war das Licht der Menschen wordt die wisselwerking misschien wel het sterkst voelbaar. In het dictum krijgt “Finsternis” nadruk. In de eerste aria wordt Jezus als ”meine Sonne“ heerlijk bezongen. Ook ”Fleuch, mein Herz“ trekt de aandacht: Poplutz brengt de kerstvreugde met onverholen blijdschap, bij momenten zelfs vurig begeleid door de strijkers en het continuo. Voor mij is dit een absoluut hoogtepunt van de cd.
In der darauffolgenden Arie entsteht erneut ein starker Kontrast. Die Streicher unterstreichen die Dringlichkeit der Weihnachtsbotschaft, während der Tenor in aller Ruhe die Frohe Botschaft dagegen stellt. Das Rezitativ, dem die CD ihren Titel verdankt, bringt Freude und Trauer in einem einzigen Bild zusammen.
Licht und Glaube
Das ewig Licht hat ebenfalls einige besondere Momente. Vor allem die erste Arie sticht hervor, mit einer verfeinerten Aufmerksamkeit für „Wen Gott adelt“. Die Botschaft an den Hörer gewinnt an Gewicht, während die Streicher nachdrücklich präsent sind. In „Ach“ ist die Emotion stark spürbar, wirklich so, als käme sie aus dem Herzen. Danach folgt eine eindringliche Arie mit dem verhaltenen, lieblichen „Komm du“, gegenüber dem eher suchenden „mich Dunkelheit bedeckt“. Auch dies ist erneut ein denkwürdiger Moment der Aufnahme, gerade weil die Emotion nirgends in Sentimentalität abgleitet.
In Ihr Gläubige, entäußert euch der Sorgen fällt in der ersten Arie auf, wie der Text musikalisch hervorgehoben wird. Bei „der ist ernährt“ erhält die Formulierung zusätzliches Relief, während die Violinen als kräftige Unterlage präsent sind. In der zweiten Arie zieht „Zufriedenheit“ die Aufmerksamkeit auf sich: klug durchdacht und durchlebt gesungen, gerade in seiner Schlichtheit.
Innerhalb der einzelnen Kantaten sorgt Graupner so für genügend Abwechslung, doch über eine vollständige Doppel-CD wird die Verwandtschaft in Form und Besetzung durchaus spürbar. Die Unterschiede liegen oft in den kleinen rhetorischen und instrumentalen Details. Gerade deshalb lohnt es sich, die Musik verteilt anzuhören: Wer den Kantaten etwas Zeit gibt, wird die gegenseitigen Unterschiede stärker erleben.
Die transparente Aufnahme lässt sowohl Poplutz als auch die feinmaschigen Reaktionen von L’arpa festante gut zur Geltung kommen.
Mit dieser Veröffentlichung wird Graupner hörbar als Komponist in eigenem Recht. Seine Stärke liegt nicht in großen Gesten, sondern in der Art, wie ein einzelnes Wort, eine instrumentale Antwort oder eine unerwartete Wendung die Bedeutung eines Textes verändern kann. Vor allem Das Leben war das Licht der Menschen lässt hören, wie reich das Wechselspiel zwischen Text, Tenor und Ensemble sein kann. Die Doppel-CD verlangt zwar eine gewisse Dosierung, aber wer die Kantaten einzeln anhört, entdeckt einen Komponisten, der weit mehr ist als der beinahe-Thomaskantor von 1722.
