Wind, aarde, water en vuur vormen het uitgangspunt van The Four Elements, waarin het Amerikaanse Ensemble Altera muziek uit verschillende eeuwen samenbrengt, van de renaissancepolyfonie van William Byrd tot hedendaagse koormuziek van Eric Whitacre en Ēriks Ešenvalds. De zestien composities zijn verdeeld over de vier elementen, met Quintessence als spiritueel geïnspireerd slotdeel.
Wind
Het eerste deel opent met The Wings of the Wind van Owain Park (°1993). De Britse componist, die ook als koorzanger en dirigent actief is, weet de stemmen op een subtiele manier met elkaar te verweven. De toon is meteen gezet: de uitvoering is loepzuiver, met sierlijke zanglijnen, diepe bassen en een knappe spanningsopbouw. Naar het einde toe groeit de muziek overtuigend naar een climax op de woorden ‘awaken’ en ‘flying’.
Het zestiende-eeuwse Westron wynde, in een bewerking van Michael Garrepy (°1990), laat een heel ander gezicht van de wind horen. Een fraaie fluitsolo en de bezielde tenorsolo worden gedragen door een zacht neuriënd koor, waarna de fluit samen met de ijle koorklanken voor een sereen slot zorgt. De bewerking geeft de melancholie en het verlangen van het oorspronkelijke lied een nieuwe dimensie.
Ook Hope is the thing with feathers van Ivo Antognini (°1963), op een gedicht van Emily Dickinson, past goed in dit hoofdstuk. De aanvankelijk wat duistere klank krijgt geleidelijk meer licht, alsof de hoop waarover Dickinson schrijft voorzichtig aan kracht wint. De vogel uit het gedicht, die blijft zingen en de menselijke ziel steun biedt, krijgt zo een muzikale tegenhanger.
In Leonardo dreams of his flying machine van Eric Whitacre (°1970) komt de rusteloze verbeelding van Leonardo da Vinci tot leven. De stemmen jagen elkaar na, met imitaties en abrupte harmonische wendingen die de muziek onstuimig maken. De renaissancistische trekjes contrasteren mooi met de eigentijdse klanktaal. De nadrukkelijke inzet op ‘Leonardo’ en de accentuering van ‘dream’ geven de uitvoering extra dramatiek. Aan het einde bootsen de zangers met blaasgeluiden de wind na, een speels slot dat de droom van het vliegen tastbaar maakt.
Aarde
Bij Earth verschuift de aandacht naar stevigheid en rust. Het korte Terra tremuit van William Byrd (ca. 1540–1623) maakt indruk met een sfeervolle ‘Hallelujah’, helder en plechtig gezongen. In Upheld by Stillness van Owain Park ontstaat een zwevende klankwereld, waarin sopraan- en tenorsolo goed tot hun recht komen. De tekst blijft helaas niet altijd voldoende verstaanbaar. Toch sluiten beide werken goed op elkaar aan: Parks verfijnde verweving van de stemmen geeft Byrds heldere polyfonie een eigentijdse weerklank.
Bailey van Piers Connor Kennedy (°1991) brengt vervolgens een heel andere energie, met een bezwerende opening op bodhrán en een koor dat met volle overgave zingt. For the beauty of the earth van Daniel Gledhill (°1984), hier voor het eerst opgenomen, sluit aan bij de verwondering over de schoonheid van de natuur. Ensemble Altera zingt het werk met zorg, al klinkt deze hedendaagse koormuziek mij net iets te braaf en mist de compositie een uitgesproken eigen profiel.
Water
Het watergedeelte opent met de Afro-Amerikaanse spiritual Deep River, in een bewerking van Norman Luboff (1917–1987). De gedragen melodie vormt een rustpunt na de stormachtige voorgangers, maar het tempo is mij te traag. De uitvoering klinkt eerder als een zorgvuldig uitgewerkt concertstuk dan als een doorleefde spiritual, waardoor te weinig van de oorspronkelijke bezieling behouden blijft.
In The Blue Bird van Charles Villiers Stanford (1852–1924) ontmoeten vogel en water elkaar in een verstild klankbeeld. De tere sopraansolo wordt intiem ondersteund door het koor, dat de fragiele sfeer zorgvuldig bewaart. Met There will come soft rains van Rebecca Dale (°1985) volgt een bijzonder hoogtepunt. De indringende uitvoering heeft me diep geraakt, vooral door de krachtige climax die overgaat in verstilling.
Vuur en een vijfde element
In Fire krijgt het programma een dramatischer karakter. In God’s Grandeur van Kenneth Leighton (1929–1988), op een gedicht van Gerard Manley Hopkins, combineert Ensemble Altera een krachtige koorklank met heldere, zuivere hoge tonen. Io piango van Morten Lauridsen (°1943) vormt een melancholisch contrast, met een fijnzinnige vertolking en opvallend diepe bassen. In I saw eternity van Lucy Walker (°1998) komen beide klankwerelden samen in een expressieve evocatie van de eeuwigheid.
Een hoogtepunt is Flame of Love van Michael Garrepy (°1990), dat hier voor het eerst op cd verschijnt. Geïnspireerd door de mystieke poëzie van Johannes van het Kruis, verbeeldt het werk de liefde als een vuur dat tegelijk verzacht en verteert. De uitmuntende zangers van Ensemble Altera geven deze spirituele muziek met hun hechte samenzang en toewijding een bijzondere intensiteit.
Met Salutation van Ēriks Ešenvalds (°1977), op een tekst van de Indiase dichter Rabindranath Tagore, eindigt het programma bij de quintessence: de vijfde essentie uit de oude natuurfilosofie, die verwijst naar wat de zichtbare wereld overstijgt. De etherische koorklanken voeren de luisteraar geleidelijk naar een andere wereld. Na afloop blijft het gevoel hangen dat je even buiten de vertrouwde werkelijkheid bent getreden.
Een veelzijdig koorportret
Onder leiding van oprichter Christopher Lowrey beweegt Ensemble Altera zich vlot tussen renaissancistische polyfonie en hedendaagse koormuziek. De afwisseling tussen a-capellawerken en composities met solozang en instrumentale begeleiding zorgt voor kleur en variatie. Met een speelduur van ruim 75 minuten beluisterde ik de cd liever in vier sessies, zodat elk hoofdstuk rustig kon inwerken.
De kracht van The Four Elements ligt in de muzikale verbanden die het programma blootlegt. Vooral de verwantschap tussen Byrd en Park en de overgang van Flame of Love naar Salutation getuigen van een sterk gevoel voor dramaturgie. Zo krijgt het gevarieerde programma een overtuigende samenhang.
Het enige voorbehoud betreft het ontbreken van de gezongen teksten in het cd-boekje. De algemene toelichting kan dat gemis niet helemaal opvangen, zeker wanneer de tekst moeilijk te verstaan is. Bij een programma waarin poëzie en muziek zo nauw verweven zijn, hadden de liedteksten de luisterervaring aanzienlijk verrijkt.
