Mendelssohn, hedendaagse muziek, nonsenspoëzie en Prokofjev: het was een verrassend eclectisch programma waarmee de Mendelssohn-Festtage in het Gewandhaus werden geopend. De uiteenlopende werken vormden samen een muzikale tocht die van begin tot einde bleef intrigeren. Bovendien kreeg deze feestelijke ochtend een maatschappelijke dimensie met de uitreiking van de Internationale Mendelssohn-Preis aan voormalig bondskanselier Angela Merkel en componist, klarinettist en dirigent Jörg Widmann.
De keuze voor Felix Mendelssohn (1809-1847) als centrale figuur was vanzelfsprekend, maar het programma beperkte zich allerminst tot diens muziek. Mendelssohn was een kosmopolitisch kunstenaar die veel reisde, andere culturen leerde kennen en zich openstelde voor muzikale invloeden van buiten zijn eigen omgeving. Die blik over de grenzen heen vormde een passend uitgangspunt voor een programma dat ook ruimte bood aan hedendaagse muzikale perspectieven.
Widmann als componist én performer
De ochtend begon met het Andante uit Mendelssohns Sonate voor klarinet en piano in Es groot, MWV Q 15. Jörg Widmann (°1973) koos voor een ingetogen benadering, waarbij de klarinet alle ruimte kreeg om de lyrische lijnen te laten spreken. Het samenspel met Elena Bashkirova aan de piano was verfijnd en aandachtig: beide musici luisterden naar elkaar en hielden de muzikale dialoog mooi in evenwicht.
Daarna volgde Widmanns eigen Fantasie für Klarinette solo uit 1993. Het werk riep bij momenten associaties op met de virtuoze, licht jazzy wereld van Gershwins Rhapsody in Blue, al bleef Widmanns muzikale taal duidelijk herkenbaar als de zijne. Het was verbluffend hoeveel uiteenlopende klankmogelijkheden hij aan zijn instrument wist te ontlokken, zonder dat de muziek haar muzikale samenhang verloor. Ook zijn mimiek en de manier waarop hij het publiek bij zijn spel betrok, maakten van deze uitvoering meer dan een louter instrumentaal hoogstandje. De onverwachte noot waarmee hij afsloot, vormde een geestige verrassing.
In Paraphrase über Mendelssohns Hochzeitsmarsch (2016) vertolkte topvioliste Carolin Widmann, de zus van de componist, een solopartij die de grenzen van het vertrouwde vioolspel opzocht. Ze begon met ritmisch kloppen op de klankkast van haar instrument en gebruikte vervolgens haar vingers om nieuwe klankkleuren te creëren. Pas toen ze de strijkstok ter hand nam, werd de bekende melodie van de Huwelijksmars herkenbaar. Vervolgens haalde ze die uiteen en bouwde ze het materiaal opnieuw op, alsof de melodie in losse puzzelstukjes werd ontleed en in een hedendaags klankbeeld geplaatst. Het was fascinerend te horen hoeveel mogelijkheden de viool biedt.
Nonsens met grote ernst
Met Kinderreime und Nonsensverse (2017) verschoof het programma naar een heel andere wereld. Het vocale ensemble amarcord, met Wolfram Lattke en Robert Pohlers als tenoren, Frank Ozimek als bariton en Daniel Knauft en Holger Krause als bassen, kreeg daarbij het gezelschap van pianist Alexander Schmalcz.
De vijf zangers maakten indruk met hun stemmen en hun grote inlevingsvermogen. De soms ronduit geschifte teksten werden met een ernst en toewijding gebracht alsof het om de grootste dichtkunst ging. Juist dat contrast maakte het werk zo geestig. De uitvoerders speelden met klanken en woorden, gebruikten hun mimiek en betrokken het publiek nadrukkelijk bij het gebeuren. Een toeter, een pianistisch effect dat een schietgeweer suggereerde, het uitspelen van de letter m en de ontmanteling van verzen van Heine en Goethe: het passeerde allemaal met een aanstekelijke vanzelfsprekendheid. De heldere articulatie en het gevoel voor timing waren daarbij minstens zo belangrijk als de muzikale uitvoering.
Ook Alexander Schmalcz verdient een bijzondere vermelding. Hij was veel meer dan een begeleider en gaf de verschillende stemmingen van het werk op een inventieve manier vorm. Naast zijn klassieke pianospel gebruikte hij het instrument ook als klankobject, onder meer door op de piano te kloppen. Zijn spel gaf de teksten een extra, soms ronduit cynische ondertoon.
De drie werken van Widmann samen boden zo een boeiende staalkaart van zijn compositorische verbeelding: van de virtuositeit van de solowerken tot de humor en theatrale fantasie van de vocale muziek.
Muziek en een menselijk Europa
Na de pauze volgde de uitreiking van de Internationale Mendelssohn-Preis. Burgemeester Burkhard Jung verzorgde de ceremonie, waarin Angela Merkel werd bekroond in de categorie Europa en Jörg Widmann in de categorie Muziek. De laudatio’s maakten duidelijk waarom beiden voor deze onderscheiding werden gekozen.
In haar toespraak ging Merkel in op de grote uitdagingen waarvoor Europa staat, maar ook op de risico’s en vragen die de ontwikkeling van artificiële intelligentie met zich meebrengt. Bijna vijf jaar na het einde van haar kanselierschap klonk haar boodschap nadrukkelijk toekomstgericht. Het was opvallend hoezeer ze de verantwoordelijkheid van wie vandaag politieke beslissingen neemt, centraal stelde. Het deed denken aan een uitspraak van Hermann Hesse: «Heute liegt die politische Vernunft nicht mehr dort, wo die politische Macht liegt.» Een bedenking die in de huidige politieke context bijzonder actueel klinkt.
Merkel verbond haar Europese pleidooi ook met de figuur van Mendelssohn. Waarom kreeg hij een prijs voor Europa? Omdat hij zich niet beperkte tot zijn eigen omgeving, maar door Europa reisde, andere culturen leerde kennen en indrukken uitwisselde. In die zin was hij misschien wel een van de eerste echte Europese componisten.
Ook Widmann sprak in zijn dankwoord over zijn persoonlijke band met Mendelssohn. Het Andante waarmee de ochtend was begonnen, lag hem bijzonder na aan het hart: het werk begeleidt hem al sinds zijn tiende. Zijn pleidooi voor meer aandacht voor de Reformations-Sinfonie was eveneens intrigerend. Volgens hem komt daarin veel samen van wat Mendelssohn tot een componist met een brede, internationale blik maakt.
Onder de aanwezigen bevonden zich onder anderen de weduwe van de voormalige Gewandhauskapellmeister Kurt Masur, dirigenten Daniel Barenboim en Andris Nelsons en voormalig Bondsdagvoorzitter Norbert Lammert, naast tal van Duitse politici.
Terug naar de muziek
Na de prijsuitreiking nam amarcord opnieuw plaats op het podium voor Mendelssohns Ständchen, MWV G 24, en Im Herbste uit de Gartenlieder op. 3 van Fanny Hensel (1805-1847). De vijf zangers overtuigden met hun loepzuivere intonatie en heldere dictie. Hun vertrouwdheid met het romantische koorrepertoire was duidelijk hoorbaar. Ook Fanny Hensel kreeg de erkenning die haar toekomt: haar muziek stond niet in de schaduw van die van haar broer, maar vormde een volwaardig onderdeel van het programma.
Vervolgens klonk Widmanns Lied ohne Worte, met Elena Bashkirova aan de piano en Peter Bruns op cello. De cellist gaf de melodische lijn een warme, licht zanderige klank, terwijl Bashkirova voor een fijngevoelige begeleiding zorgde. Het samenspel was bijzonder mooi in balans. Het werk kreeg bovendien een verrassend slot, waarbij Bruns het publiek nog even op het verkeerde been zette.
Met de Ouvertüre über hebräische Themen van Sergej Prokofjev (1891-1953) kwam het muzikale programma tot een overtuigend einde. De ritmische accenten in altviool en cello gaven het werk vaart en karakter, terwijl de eerste en tweede viool met hun ijle noten voor een mooi contrast zorgden. Widmann en Bashkirova hadden voor deze gelegenheid een hecht ensemble rond zich verzameld, met Carolin Widmann, Pauline Herold, Pauline Sachse en Peter Bruns. De zes musici waren duidelijk goed op elkaar ingespeeld, gaven elkaar de nodige ruimte en speelden met zichtbaar plezier.
Het publiek reageerde na afloop bijzonder enthousiast. Een voor de hand liggende muzikale voormiddag was dit allerminst, maar juist de combinatie van uiteenlopende stijlen, speelse vondsten en inhoudelijke diepgang maakte het programma zo boeiend. De toespraken van Merkel en Widmann gaven de ochtend bovendien een bredere betekenis. De Mendelssohn-Festtage konden zich nauwelijks een betere start wensen.