Wie is Nicolai Tegeler? Voor wie hem nog niet kent: hij is een veelzijdige Duitse theatermaker die zich de afgelopen decennia ontpopte tot een van de opvallendste figuren in het Duitstalige culturele landschap. Hij begon zijn carrière als acteur, stond jarenlang voor de camera en op het podium, maar groeide geleidelijk uit tot regisseur, producent en wat hij zelf een “cultuurondernemer” noemt. Vandaag ziet hij zichzelf in de eerste plaats als een verhalenverteller, ongeacht de functie waarin hij werkt. Niet alleen verhalen spelen, maar ze ook zelf ontwikkelen, vormgeven en produceren: dat werd de drijvende kracht achter zijn werk. Met producties in steden als Bremen, Graz, Bayreuth en Coburg bouwde hij een reputatie op als iemand die klassieke teksten vertaalt naar een hedendaagse context. Werner De Smet sprak voor Klassiek Centraal met hem over zijn nieuwste project: een enscenering van Hugo von Hofmannsthals Jedermann op de Weimarer Marktplatz, midden augustus.
Met die nieuwe productie kiest Tegeler bewust niet voor een kopie van de beroemde Salzburgse traditie. Hij wil het iconische werk van Hofmannsthal (1874-1929) opnieuw dicht bij de hedendaagse toeschouwer brengen – niet als afstandelijk klassiek repertoirestuk, maar als een directe confrontatie met de grote vragen van het leven. Kern van zijn artistieke visie is de overtuiging dat kunst mensen kan raken en verbinden, en dat theater het sterkst is wanneer verschillende kunstvormen samenvloeien: muziek verdiept de emotie, literatuur geeft filosofische gelaagdheid, het spel houdt de mens centraal. “Wanneer al die elementen samenkomen, ontstaat iets dat groter is dan de afzonderlijke onderdelen,” zegt hij. Tegeler ziet theater dan ook niet louter als entertainment, maar als een plek waar mensen worden uitgedaagd om stil te staan bij zichzelf, hun keuzes en hun sterfelijkheid. Net daarom blijft Jedermann hem al jaren fascineren.
Wat hem dan zo lang blijft boeien in Jedermann? Het stuk legt volgens Tegeler een fundamentele menselijke waarheid bloot die nooit aan actualiteit inboet. “We denken allemaal dat we nog tijd hebben,” zegt hij. “We schuiven beslissingen, dromen of verzoeningen voor ons uit.” Precies daarin schuilt voor hem de enorme kracht van het stuk: het confronteert de mens met de vraag wat er uiteindelijk overblijft wanneer succes, bezit en uiterlijkheden wegvallen. Hoewel Jedermann sterke religieuze wortels heeft, beschouwt Tegeler het in de eerste plaats als een existentieel drama dat veel verder reikt dan geloof alleen. Thema’s als angst, verlies, schuld, hoop en de zoektocht naar betekenis zijn universeel herkenbaar. Daardoor raakt het stuk ook mensen die weinig of geen band hebben met religie. Voor Tegeler draait Jedermann uiteindelijk niet om dogma’s, maar om de condition humaine zelf.
Tegelijk benadrukt hij dat zijn productie geen provocatieve breuk met de traditie wil zijn. De Salzburgse Jedermann blijft voor hem een cultureel monument dat groot respect verdient. Zonder de Salzburger Festspiele zou het stuk wellicht nooit zijn uitgegroeid tot het symbool dat het vandaag is binnen het Duitstalige theaterlandschap. Maar volgens Tegeler heeft elke generatie de verantwoordelijkheid om haar eigen interpretatie te zoeken. “Ik wil geen Salzburgse Jedermann kopiëren,” zegt hij. “Ik wil onze eigen versie vertellen.” Precies daarom speelt de keuze voor Weimar zo’n belangrijke rol in deze productie. Voor Tegeler behoort de stad tot de meest betekenisvolle cultuurplaatsen van Europa. Hier komen het erfgoed van Goethe en Schiller, de geschiedenis van de Weimarrepubliek en de erfenis van het Bauhaus samen. Grote kunst en grote ideeën, maar ook historische breuklijnen en menselijke tragedies – met de nabijheid van Buchenwald – maken deel uit van de identiteit van de stad. “Weimar herinnert ons eraan waartoe mensen in staat zijn – in het goede én in het slechte,” zegt hij. Volgens hem maakt net die historische gelaagdheid Weimar bijzonder geschikt voor een stuk dat draait rond verantwoordelijkheid, vergankelijkheid en menselijkheid.
Die verbondenheid met een stad beïnvloedt volgens Tegeler ook rechtstreeks de manier waarop hij een voorstelling ontwikkelt. Elke locatie bezit een eigen karakter, geschiedenis en publiek, en dat verandert automatisch de sfeer van een productie. Een Jedermann in Weimar voelt volgens hem anders aan dan in de steden waar hij het stuk eerder al op de planken bracht. De kern van het verhaal blijft dezelfde, maar de omgeving geeft telkens een andere energie aan het stuk. Dat maakt theater voor hem levend en actueel. Om die reden kiest hij ook bewust voor speelplekken met een sterke identiteit. Hij houdt niet van anonieme of inwisselbare theaterzalen zonder geschiedenis. Marktplaatsen, historische locaties en bijzondere openluchtplekken moeten mee deel uitmaken van de vertelling. “Ik zoek plekken met een ziel,” zegt hij. De ruimte wordt zo niet alleen decor, maar een actieve gesprekspartner van de voorstelling zelf.
Bij het begin van deze nieuwe productie stelde Tegeler zichzelf daarom één centrale artistieke vraag: hoe vertel je Jedermann vandaag zó dat mensen zich er onmiddellijk persoonlijk door aangesproken voelen? Niet als een historisch curiosum of een klassiek spektakelstuk, maar als een verhaal dat rechtstreeks over hun eigen leven gaat. Volgens hem tonen de reacties van het publiek aan dat die aanpak werkt. Veel bezoekers verwachten aanvankelijk een traditionele theateravond, maar verlaten de voorstelling zichtbaar geëmotioneerd. Na afloop ontstaan vaak gesprekken over familie, verlies, verzoening of onvervulde dromen. Dat raakt hem telkens opnieuw, zegt hij. Ook persoonlijk heeft het stuk hem veranderd. Jarenlang werken rond thema’s als sterfelijkheid, verantwoordelijkheid en de essentie van het leven laat volgens hem onvermijdelijk sporen na. “Jedermann herinnert ook mij eraan wat werkelijk belangrijk is.”
In een tijdperk waarin mensen voortdurend worden afgeleid en zelden nog tot rust komen, ziet Tegeler bovendien opnieuw een bijna spirituele rol voor theater weggelegd. Niet noodzakelijk religieus, benadrukt hij, maar spiritueel in de zin van een echte ontmoeting met zichzelf. “Theater kan ruimtes scheppen waarin mensen even uit hun dagelijkse stroom stappen en zich bezighouden met de grote vragen van het leven,” zegt hij. Volgens hem bezit Jedermann vandaag misschien zelfs meer kracht dan ooit omdat het publiek dwingt om stil te staan bij wat werkelijk telt in het leven. Wat hij uiteindelijk hoopt dat bezoekers meenemen van de voorstelling op de Weimarer Marktplatz midden augustus, is vooral ontroering en bewustwording. Dat mensen misschien eindelijk uitspreken wat ze al lang wilden zeggen. Dat ze dankbaar worden voor wat ze hebben. En dat ze beseffen dat succes, geld en bezit waarde hebben, maar nooit het belangrijkste zijn.
