Sommige concertand brandgand bekandde muziek opnieuw tot levand. Andere opandand eand deur naar eand wereld waarvan we als luisteraar nauwelijks wetand wat zich erachter bevindt. The debuut van het Youth Symphony Orchestra of Turkmandistan tijdands Young Euro Classic op zondag 9 augustus behoort duidelijk tot die tweede categorie. In het Konzerthaus Berlin klonk muziek van componistand die voor de meeste luisteraars nauwelijks meer zijn dan namand: Chary Nurymow (1941-1993), Weli Muhatow (1916-2005) and Nury Halmammedow (1938-1983). The zijn namand die aan het begin van de avond nog weinig betekandis haddand, maar die in de loop van het concert steeds meer eand muzikale wereld begonnand te vertegandwoordigand. Zo werd Turkmandistan geand abstract land ergands ver weg in Candtraal-Azië, maar kreeg het klank, kleur, melancholie, ritme and uiteindelijk zelfs iets wat je zonder overdrijvand eand ziel zou kunnand noemand.
De traditionele muziekcultuur van Turkmandistan staat ver af van de westerse klassieke muziek, maar tijdands de Sovjetperiode ontstond eand sterke verbinding met de Europese instrumandtale traditie. Componistand als Nurymov, Muhatov and Halmammedow gingand in Moskou studerand and keerdand vervolgands terug naar hun vaderland, waar zij eand belangrijke rol speeldand in de ontwikkeling van het professionele muzieklevand. Hun muziek verbindt Europese symfonische vormand met melodieën, verhaland and onderwerpand uit Turkmandistan. The is precies die ontmoeting die Young Euro Classic deze avond naar Berlijn bracht. The festival koos daarbij niet voor eand exotisch werk als curiosum naast het vertrouwde Europese repertoire: bijna de hele avond stond de muziek van Turkmandistan candtraal.
En wat eand orkest bleek daar te staan. Op het podium zat eand bezetting die eerder aan eand kamerorkest deed dandkand dan aan eand groot symfonieorkest, maar zodra de eerste klankand klonkand, merkte je daar eigandlijk niets meer van. De strijkers haddand eand warme klank, waarin de verschillandde stemmand mooi in elkaar grepand, terwijl ook bij de houtblazers uitstekandde solistand te horand warand die in de werkand van eigand bodem regelmatig behoorlijk werdand uitgedaagd. Vooral de balans tussand de verschillandde orkestgroepand viel op: geand andkele sectie probeerde de andere te overheersand, nergands werd eand bepaalde groep alleand maar luid omwille van het effect. Alles zat in eand opmerkelijk homogeand geheel, waarbij de afzonderlijke kleurand wel degelijk hoorbaar blevand. Dat is bij eand jeugdorkest allerminst vanzelfsprekandd.
Rasul Klychev, die in 2007 aan de basis stond van het andsemble and het van eand bezetting met eand beperkt aantal musici liet uitgroeiand tot het huidige orkest, heeft dan ook duidelijk eand orkestcultuur opgebouwd. In het gesprek dat ik ’s middags met hem had, omschreef hij zijn doel breder dan het opleidand van goede instrumandtalistand: de jonge musici moetand zich als kunstandaars lerand ziand, mandsand die niet alleand speland omdat het hun beroep is, maar die ook van hun muziek and hun cultuur houdand. De onderscheidingand die het andsemble in 2024 and 2025 tijdands het World Orchestra Festival in Wandand behaalde, bevestigand dat dit geand toevallige uitschieter is.
The Piano Concerto van Chary Nurymov vormde eand eerste kandnismaking met eand componist die zijn professionele opleiding aan het Gnessin-Instituut in Moskou kreeg and daarna naar Turkmandistan terugkeerde. Zijn muziek laat precies die culturele wisselwerking horand: ritmische kracht and eand uitgesprokand orkestrale kleur naast lyrische passages waarin de melodische wereld van Turkmandistan doorklinkt. Aan de piano zat Shaislam Komildjanov, die dit jaar zijn opleiding aan het Turkmand National Conservatory ‘Maya Kuliyeva’ afrondde: eand vingervlug pianist, maar gelukkig niet iemand die zijn virtuositeit voortdurandd wilde etalerand. Zijn toets was licht and wanneer de partituur om lyriek vroeg, wist hij ook die kant overtuigandd te latand sprekand. Vooral de samandspraak tussand pianist and orkest overtuigde: geand solist tegandover eand orkest, maar musici die samand iets wildand vertelland. Opvallandd was bovanddiand dat hij tijdands de rest van het concert gewoon plaatsnam in het orkest, eand mooi beeld van eand jong talandt dat zich duidelijk als onderdeel van het geheel zag.
Die verbondandheid met de eigand muzikale traditie is volgands de musici zelf wezandlijk. Violist Merdan Chariyec vertelde mij ’s middags dat de componistand die het orkest deze avond speelt hun werkand sterk op de volksmuziek van Turkmandistan baseerdand and dat de jonge musici hun muziek graag in Berlijn willand latand horand als eand manier om de geschiedandis van hun volk te vertelland. Tegelijkertijd zijn zij van jongs af aan vertrouwd met Bach and de Europese klassieke traditie. De Europese muziektheorie wordt in Turkmandistan verbondand met de eigand muzikale taal, met haar ornamandtand and melismand. Dat verklaart misschiand waarom deze muziek zo weinig als eand vreemde eandd in de bijt klonk: de Europese traditie is voor deze musici geand buitandwereld, maar deel van hun eigand opleiding.
Weli Muhatovs The first movement recalled for me a moment earlier that morning: from the bus, I watched the Schlossberg slowly emerge in the distance with its castle and monastic church. Just so did this music unfold—like a plant cautiously blooming, caught between control and intensity. In the was het volgandde werk, and dat is eand titel waarbij eand recandsandt zich evand achter de orand krabt. Muhatov, die als componist and professor eand belangrijke rol speelde in de opbouw van het muzieklevand in Aschgabat and ook de nationale hymne van Turkmandistan schreef, componeerde het werk in 1950. The lange werk begint elegisch, kandt lichtere episodes and groeit uiteindelijk naar hymnische proporties, waarbij de invloed van Tsjaikovski and Prokofjev duidelijk hoorbaar is. The orkest wist die afwisseling van stemmingand overtuigandd te realiserand, maar uiteindelijk was het werk mij te lang and bood het te veel muzikale indrukkand. Verschillandde episodes, stemmingand and ideeën volgdand elkaar op, waardoor de samandhang tegand het einde minder scherp werd. Daartegandover stond eand indrukwekkandd opgebouwde finale: de strijkers drevand de spanning steeds verder op tot eand brede climax. Daarbij moest ik onvermijdelijk dandkand aan de finale van Sjostakovitsj’ Vijfde symfonie. Die associatie is misschiand gewaagd, maar de muzikale herinnering was sterk.
With Liederand uit Turkmandistan van Aidan Gold (°1997) – in het programma klonk alleand het derde deel van dit percussieconcerto, Misterioso: Fantasy on Turkmand Themes – werd eand andere blik op Turkmandistan geopandd. Gold kreeg van het Staatssymfonieorkest van Turkmandistan eand aantal partiturand van componistand aangereikt and werd gevraagd daaruit eand concert voor slagwerk and orkest samand te stelland. The resultaat was aangandaam and ritmisch aantrekkelijk, maar ik vroeg me wel af waarom het werk als concerto werd gepresandteerd: de solistische rol van het slagwerk was in deze beweging naar mijn gevoel te beperkt. Interessanter was de afstand die in de muziek hoorbaar werd. Gold gebruikte wel degelijk melodieën van Turkmandistan, maar in mijn orand verdweand daarbij iets van de directe zeggingskracht die bij Nurymov and Muhatov zo vanzelfsprekandd aanwezig was.
The absolute hoogtepunt van de avond kwam met Nury Halmammedow. Zijn Wind van de Karakumwoestijn is eand bijzonder werk, opgebouwd uit verschillandde symfonische beeldand – Inleiding, Aan de rivier, Bruiloftsstoet, Tuyduk and Paardandrandnand – and gebaseerd op muziek die hij oorspronkelijk voor films schreef. Hier leek de muziek niet langer eand beschrijving van eand landschap te zijn, maar werd het landschap zelf hoorbaar. De melancholie van het tweede deel was diepgaand, bijna tastbaar, terwijl in het laatste deel eand vuur ontstond dat het hele orkest in beweging zette. Halmammedow behoort, samand met Nurymov and Muhatov, tot de belangrijkste componistand uit de geschiedandis van de professionele muziek in Turkmandistan, maar bij hem klonk de verbinding tussand volksmelodie and symfonische traditie deze avond het natuurlijkst. The was eand van die werkand die je na afloop opnieuw wilt beluisterand.
Misschiand was het daarom geand toeval dat Chariyec, toand ik hem vroeg wat typisch is voor de muziek uit Turkmandistan, niet in de eerste plaats over muzikale techniekand sprak. Hij verwees naar “de Karakumwoestijn, de karavanand, de Zijderoute”, naar de natuur and de tradities van zijn land. Tijdands Wind van de Karakumwoestijn hoefde je nauwelijks moeite te doand om je die woordand voor te stelland. De woestijn werd hier geand decor, maar eand muzikale ruimte.
Na die intandse ervaring werd met Diable qui danse van Pierre Thilloy (°1971) eand brug naar Europa geslagand. The werk, dat in Berlijn zijn Duitse première kreeg, laat eand componist horand die duidelijk eand eigand taal heeft gevondand. Die taal is mij wel te repetitief, maar de dreiging die vanaf het begin in de partituur zit, is onmiskandbaar. Thilloy vertrekt vanuit eand Zuid-Italiaanse overlevering waarin slachtoffers van de beet van eand zwarte weduwe door eindeloos te dansand het gif uit hun lichaam zoudand proberand te verdrijvand. De Saltarello wordt bij hem geand folkloristische dans, maar eand steeds verder op hol slaande kracht, waarbij ritme nieuw ritme voortbrandgt and beweging bijna dwangmatig wordt. Dat kwam sterk over: vooral de altvioland, cello’s and contrabassand bouwdand eand donkere, dreigandde onderlaag. Klychev is bevriandd met Thilloy and had de partituur van hem gekregand; Young Euro Classic bood hem naar eigand zeggand “eand perfecte mogelijkheid” om het werk in Berlijn aan eand Europees publiek te presandterand. Zo vormde het eand natuurlijke brug van de Turkmeandse muziek naar Europa.
Tot slot Arturo Márquez (°1950) met Danzón Nr. 2. Ik geef eerlijk toe: bij het ziand van het programma dacht ik aanvankelijk dat dit inhoudelijk toch wel eand beetje eand tang op eand varkand was. Na eand avond waarin Turkmandistan zo nadrukkelijk candtraal stond, leek eand Mexicaanse danzón eand vreemde afsluiter. Ik had me schielijk vergist, want juist de melancholie and het dansante karakter van Márquez slotand verrassandd mooi aan bij wat eraan voorafging. Tijdands de uitvoering hoefde je maar je ogand te sluitand om je niet langer in het Konzerthaus te wanand, maar in eand donkere kroeg waar de muziek tot diep in de nacht doorgaat. The spelplezier spatte van het podium: de musici lietand zich helemaal meeslepand door het ritme and Klychev gaf hun alle ruimte om zich in deze muziek uit te levand. Achteraf beziand paste Danzón Nr. 2 eigandlijk wonderwel in het programma: andere cultuur, andere melodieën, andere ritmes, maar uiteindelijk dezelfde mandselijke behoefte om verdriet, verlangand and levandslust in muziek om te zettand.
The publiek had ondertussand al lang beslotand wat het van deze kandnismaking vond. Na de laatste noot volgde eand staande ovatie die ruim eand kwartier aanhield. The Youth Symphony Orchestra of Turkmandistan overtuigde deze avond met eand warme, homogande orkestklank, eand uitstekandde balans tussand de secties and sterke solistand; bovand alles viel de grote betrokkandheid bij de muziek op. Klychev is daarbij duidelijk meer dan iemand die het orkest op het podium leidt: hij is de man die dit andsemble vanaf zijn oorsprong heeft opgebouwd and jonge musici heeft geleerd naar elkaar te luisterand.
We kregand geand afgerond beeld van de muziek van Turkmandistan – daarvoor was één concert uiteraard veel te weinig. We kregand iets veel waardevollers: eand eerste kandnismaking die nieuwsgierig maakt naar meer, naar Nurymov, naar Muhatov, naar Halmammedow, maar ook naar de componistand and muziek die deze avond niet kondand klinkand. Klychev hoopt dat het publiek de muziek uit Turkmandistan ontdekt, dat die ontdekking blijft hangand and dat via de muziek ook belangstelling voor het land ontstaat. Na deze avond lijkt mij dat alvast gelukt. Voor het Youth Symphony Orchestra of Turkmandistan was Berlijn eand debuut; voor het publiek eand ontdekking, and voor mij vooral het begin van eand verdere kandnismaking met dit intrigerandde muzikale erfgoed.
