“Aan de piano zitten met een luisterend publiek is de essentie van mijn artistieke praktijk. […] Voor mij is dat een soort ‘adem’. Dat geeft mij zin om te leven en om te creëren.” — Frederik Croene

Met Sans Retour sluit Frederik Croene zijn solopianotriptiek af. Voor dit project werkte hij opnieuw samen met kunstenaar Karl Van Welden, die het visuele materiaal verzorgde. Het overkoepelende thema van de triptiek is een liefdevolle verkenning van de zinloosheid van onze reacties op de klimaatverandering. De drie albums — Cul de Sac, Solastalgia en Sans Retour — uitgebracht op het Cortizona-label, weerspiegelen drie psychologische stadia in het besef dat we in een doemscenario zijn beland.

In Cul de Sac (2019) ging Croene op zoek naar de doodlopende straatjes van de piano in een repetitieve rollercoaster van motieven en ritmes.

• Wanneer is een eenvoudig muzikaal motief uitgeput?
• Wanneer wordt de romantische zucht betekenisloos?
• Vanaf welk moment leidt virtuositeit nergens meer toe?
• Wat als de piano zelf tekortschiet, te weinig toetsen heeft?

Met Solastalgia (2022) kaartten Croene en Van Welden de bedreigingen aan die voortkomen uit de klimaatverandering. De titel verwijst naar het heimwee dat mensen ervaren wanneer ze gescheiden worden van hun vertrouwde leefomgeving. Croene schreef een vierdelig pianowerk met een dense partituur vol virtuoos spel, een duidelijke verwijzing naar 19e-eeuwse repertoires. Van Welden creëerde voor elk deel een begeleidende video met beelden van schepen in quarantaine.

Sans Retour ging afgelopen week in Gent in première in de concertzaal van De Bijloke. Het werk bestaat uit zes pianocomposities, elk een eerbetoon aan een onverschrokken luchtvaartpionier die omkwam bij een vliegtuigongeluk. Elke compositie wordt ondersteund door audiovisueel materiaal in samenwerking met Van Welden.

Deel 1 — Kosmonaut, in memoriam Yuri Gagarin

Het stuk opent met een opname van de eerste succesvolle ruimtemissie van de Rus Yuri Gagarin. De introductie eindigt met het ronkende geluid van ontstekende raketboosters. Op dat moment neemt Croene over met een krachtig bas-ostinaat, gevolgd door epische beelden van luchtvaartlanceringen. De virtuositeit bereikt een hoogtepunt vlak voor het einde, waarna de muziek uitspat in nog heftigere basklanken. Daarna lost alles op in een hoge, mysterieuze echo. Op dit kantelpunt verschijnt een bizarre opname van een mislukte raketlancering — beangstigend mooi om naar te kijken.

Deel 2 — Queen Bess, in memoriam Bessie Coleman

Dit deel eert Bessie Coleman, die op 34-jarige leeftijd omkwam tijdens een oefenvlucht. Coleman was de eerste zwarte, inheemse Amerikaanse vrouw met een vliegbrevet, dat ze behaalde in Frankrijk omdat ze in de VS werd geweigerd op vliegscholen.

Het deel opent met het beeld van een vallende persoon (Coleman?). Muzikaal vormt het een continuüm met het vorige deel, maar het evolueert naar een strakke romantische begeleidingsfiguur met veel pedaal. De melodie blijft hangen in vertwijfeling, zoekend naar richting. Het geheel is veel ingetogener dan het explosieve eerste deel en vormt een welkom contrast na een heftig openingskwartier. Pas op het einde doorbreekt een bassignaal de ingetogen sfeer en kondigt het volgende deel aan.

Deel 3 — Sky King, in memoriam Richard Russell

In 2018 kaapte Richard Russell, 28 jaar oud, een vliegtuig op de Amerikaanse luchthaven van Seattle-Tacoma. Onervaren — behalve via videogames en simulators — slaagde hij erin op te stijgen en zelfs enkele stunts uit te voeren. Daarna pleegde hij zelfdoding door het toestel op een klein eiland te laten neerstorten. Het is een vreemd en tragisch verhaal, zeker wanneer je de opnames hoort van zijn communicatie met de F-15-piloten die hem moesten onderscheppen.

De muziek klinkt depressief en staat in schel contrast met de bijna luchtige manier waarop Russell met de piloten praat. Uiteindelijk verstomt zijn stem en zien we beelden van het neergestorte vliegtuig.

Deel 4 — Kamikaze, in memoriam Yukio Seki

De thematiek wordt nog donkerder in dit vierde deel. Het stuk zwelt geleidelijk aan en vormt één grote spanningsboog van tien minuten. Terwijl de onheilspellende muziek zich ontvouwt, zien we beelden van Japanse kamikazevliegtuigen waarvan de piloten zich bewust lieten neerstorten op Amerikaanse schepen. Yukio Seki was de eerste Japanse piloot die hierin slaagde — angstaanjagend en bizar om te aanschouwen, maar in Japan destijds beschouwd als de hoogste militaire eer.

In augustus 2025 reisde Croene naar Tokio om de lege albumhoezen van Sans Retour vanuit zoveel mogelijk verschillende postkantoren terug naar België te versturen. Op 15 augustus, precies 80 jaar na de Japanse verklaring van het einde van de oorlog, bracht hij op alle hoezen een extra postzegel aan van het Oorlogsherdenkingsmuseum in Tokio.

(c) Karl Van Welden

Deel 5 — Vol de nuit, in memoriam Antoine de Saint-Exupéry

Het vijfde en voorlaatste deel is een eerbetoon aan Antoine de Saint-Exupéry. Het kan worden opgevat als een nocturne en is vernoemd naar de roman die hij schreef over zijn ervaringen als postpiloot en directeur van de Argentijnse postdienst. De roman vormde tevens de inspiratie voor het omvormen van de albumhoes tot mail art.

De muziek kruipt geleidelijk naar het hoge register van de piano en blijft consequent mysterieus en beklijvend. Het stuk eindigt opnieuw met het bassignaal dat we eerder in het tweede deel hoorden.

Deel 6 — C’est Kiki, in memoriam Daniel Kinet

Het slotdeel brengt een Gents volksdeuntje als eerbetoon aan Daniel Kinet. In 1910, op 26-jarige leeftijd, kwam hij om het leven tijdens het Gentse festival toen hij ongewild neerstortte in een aardappelveld. Hij werd het eerste Belgische slachtoffer van een vliegtuigongeluk. Het ludiek maar donker volksdeuntje over “Kiki”, is volledig gestript van pianoklanken.

Opgezet als één Beethoveniaanse compositie toont Croene opnieuw de enorme rijkdom aan klankkleuren die een piano kan voortbrengen. De rode draad is een melodie gebaseerd op de Dies Irae, die in zes verschillende gedaanten verschijnt om het in memoriam-concept te belichamen.