Voor het concert van het Jovem Orquestra Portuguesa bij Young Euro Classic op vrijdag 7 augustus mocht ik een repetitie bijwonen en spreken met hoornist João Augusto, violiste Clara Santos, componist César Rafael en mezzosopraan Cláudia Ribas. Het werd een middag waarin woorden langzaam plaatsmaakten voor muziek.
Een woord dat zich niet laat vangen
João Augusto zoekt zichtbaar naar woorden wanneer ik hem vraag wat saudade voor hem betekent. Het is een gevoel dat ontstaat wanneer je van iets of iemand houdt, maar er niet bij kunt zijn – ergens tussen nostalgie en gemis in, zegt hij, zonder dat hij het ooit helemaal kan afbakenen. Clara Santos brengt het meteen terug naar haar eigen situatie: zij en haar collega-musici zijn ver van huis, en juist de intensiteit van dat gemis is moeilijk in taal te vangen.
João vult dat aan en vertelt dat saudade voor hem niet alleen ontstaat door afstand tot huis. Ook binnen het orkest zelf ontstaat het: in de gesprekken, de blikken, de kleine momenten van vooruitgang tijdens een repetitie. Wanneer die werkperiode voorbij is, blijft dat gevoel bestaan – als herinnering aan iets wat er niet meer is, terwijl het net gebeurde. Clara herkent dat onmiddellijk: tijdens het spelen denkt ze terug aan wat er tijdens de repetities gebeurde, en die herinneringen worden zelf onderdeel van hoe ze samen musiceren.
Opvallend genoeg brengt João het gesprek uit zichzelf al bij het tweede deel van het programma. Vooral het slotdeel van Tsjaikovski’s Zesde, zegt hij, heeft voor hem een bijzonder introspectief karakter – een moment waarop de muziek naar binnen keert en ruimte laat voor herinnering en gemis. Die woorden komen me die avond opnieuw voor de geest wanneer het slotdeel klinkt.
Een componist tussen trompet en Pessoa
César Rafael (°2001) begon niet aan de piano maar met een trompet, in een fanfare in zijn geboortestad Vila Real – niet ongewoon in Portugal, waar de blaasmuziektraditie sterk is. Pas later voelde hij dat hij niet alleen wilde spelen, maar zelf wilde scheppen. Hij studeerde compositie in Évora, behaalde er in 2025 zijn master en werd voor het seizoen 2025/26 componist in residentie bij het JOP – de opdracht die resulteerde in Saudades, só portugueses, zijn wereldpremière in Berlijn.
Zoals veel jonge componisten is Rafael nog op zoek naar een eigen muzikale taal, en hij is daar opvallend open over: in het begin, zegt hij, baseer je je vooral op je professoren, de eerste voorbeelden die je hebt. In zijn nieuwe werk verwijst hij onder meer naar Lutosławski’s Derde symfonie en naar Mahler – invloeden die hij niet wegmoffelt, maar ook niet wil laten overheersen. Hij probeert vooral zijn eigen stem te bewaren tussen de voorbeelden die hem gevormd hebben.
In het gesprek vertelt hij dat het bijna onvermijdelijk was om zijn stuk rond saudade te bouwen, omdat het festival dat als thema had meegegeven. Pas later, wanneer ik zijn toelichting in het programmaboekje lees, ontdek ik hoe rechtstreeks Rafael voortbouwt op Fernando Pessoa’s Mensagem – de bundel waarin Pessoa het Portugese ontdekkingstijdperk oproept. Rafael vertaalt daarin niet zijn eigen ervaring van dat tijdperk, die hij net zomin heeft als Pessoa, maar richt zich op wie achterbleef: degenen die hun geliefden zagen vertrekken naar zeeën die nog geen zeeman ooit had gezien. Het is, met andere woorden, geen muzikale illustratie van een woord, maar een onderzoek naar de grens tussen saudade en nostalgie.
Dat hij het publiek daarbij bewust op zoek wil laten gaan, heeft ook met het publiek zelf te maken. De meeste toehoorders in Berlijn zijn geen Portugezen, legt hij uit: zij kennen saudade misschien als woord, maar niet als iets dat in hun taal en cultuur verankerd zit. Precies daarom wil hij dat ze zich tijdens het luisteren afvragen waar die saudade in zijn muziek eigenlijk zit – een vraag die voor een Portugese luisteraar sneller beantwoord zou zijn dan voor de rest van de zaal.
Voor een jonge Portugese componist is dit een unieke kans: opdrachten voor groot orkest zijn zeldzaam in Portugal. Dat een jeugdorkest hem die kans biedt – met musici die tot zijn eigen generatie behoren – maakt de wereldpremière tot meer dan een praktische opdracht.
Een repetitie die luistert naar de zaal
Tussen de gesprekken door woon ik de repetitie zelf bij en zie ik een geconcentreerde maar opvallend open manier van werken. Pedro Carneiro is charmant en toegankelijk, werkt geconcentreerd maar zonder afstandelijkheid en antwoordt vriendelijk op vragen van zijn musici. Samen met zijn assistent-dirigenten luistert hij voortdurend naar de balans tussen de orkestgroepen en naar hoe de klank zich in de zaal van het Konzerthaus verspreidt: kleine aanpassingen, opnieuw beluisterd, bijgestuurd. Een repetitie blijkt niet alleen te gaan over noten instuderen, maar evengoed over het zoeken naar de juiste klank voor déze ruimte.
Ik hoor voor het eerst ook Rafaels nieuwe werk, en het laat me de rest van de middag niet los. Het is donker, bijna hermetisch, geen verhaal dat zich meteen laat begrijpen. Waar zit de saudade precies – bij wie vertrekt, bij wie achterblijft, of in het verlangen zelf? Ik heb geen antwoord, maar weet dat ik het ’s avonds opnieuw wil horen.
Wanneer de muziek het overneemt
Het concert opent met de festivalhymne die Iván Fischer (°1951) in 2011 voor Young Euro Classic schreef. Omdat ik het werk de voorbije avonden alleen in blazersbezetting had gehoord, is deze uitvoering een verrassing. Nu klinkt het door het volledige orkest, en vooral de strijkers voegen een rijkdom, warmte en breedte toe die het werk een heel andere flair geven.
De ouverture Le Corsaire van Hector Berlioz (1803-1869) wordt met veel speelplezier gebracht. Wat vooral opvalt, is de balans tussen de orkestsecties – niets lijkt toevallig op zijn plaats te staan, en na wat ik ’s middags over het repeteren in functie van de zaal had gezien, hoor ik nu het resultaat.
Dan, zonder onderbreking, de twee Berlioz-liederen. Cláudia Ribas brengt ze intiem en doorleefd, maar tegelijk met dramatisch effect: als Dido in de aria uit Les Troyens zingt ze niet alleen over afscheid, ze lijkt het te ondergaan, tot ze smekend op haar knieën zakt. Bij de grote koperuitbarstingen wordt haar stem af en toe overstemd, maar de doorleefdheid blijft overeind – wat een stem en welke présence heeft deze mezzo. In Sur les lagunes krijgt haar stem een intiemere, naar binnen gekeerde kleur: de man die zijn overleden geliefde mist en zonder liefde de zee op moet, staat weer alleen tegenover het water. En dan begrijp ik opeens iets van saudade dat niemand mij die middag had kunnen uitleggen – de muziek doet het zelf.
Dan klinkt de wereldpremière van Rafaels Saudades, só portugueses. Veeleisend voor musici en luisteraars, maar intrigerend vanaf de donkere opening in de diepe strijkers. Hevige koperuitbarstingen, een melancholische klarinet, muziek van zoeken en niet-vinden. Wetend wat ik nu weet over Pessoa, de achterblijvers en de Lutosławski- en Mahler-sporen die Rafael zelf benoemde, hoor ik het stuk anders dan tijdens de repetitie: minder als een raadsel, meer als de blik vanaf de kust die ik ’s middags al vermoedde. Bijna als de eenzame figuur uit Caspar David Friedrichs Mönch am Meer, die uitkijkt over een zee die zich niet laat doorgronden. Dat het nieuwe werk bij het Berlijnse publiek iets losmaakt, blijkt uit het applaus dat erop volgt. Wat iedereen precies heeft gehoord of herkend, weet ik natuurlijk niet – en misschien is dat juist wat Rafael ermee wilde bereiken.
Na de pauze klinkt Pjotr Tsjaikovski (1840-1893). Deze The conductor had the youthful orchestra firmly in hand, which was evident among other things from the premature full applause after the first and third movements. It became even more apparent at the end: an encore was absolutely demanded, and the audience got it with a repeat of the finale of the third movement of this symphony. gaat door merg en been. Pedro Carneiro neemt zijn musici mee op weg en weet uit hun energie een onwaarschijnlijk intense lezing te halen. De eerste beweging is enorm dynamisch en, ondanks complexe ritmiek, verrassend helder – je hoort dat hier hard aan gewerkt is – tot aan de climax op het einde van de beweging die je de adem beneemt. De tweede beweging is opvallend snel, misschien iets minder dansant dan gebruikelijk, maar met een indrukwekkende rol voor de pauken: hun ritme, ongewoon nadrukkelijk uitgewerkt, laat je hart almaar sneller slaan. Een ijzersterke vondst die je naar adem doet snakken. In het derde deel verschuift de sfeer geleidelijk van vertrouwd ritme naar iets ongemakkelijks: geen bekkenslagen van pure vreugde, eerder een verplichte vrolijkheid. Kurt Sanderling noemde deze beweging ooit een ondergangsvisioen, en deze uitvoering heeft daar iets van weg. Het obligate applaus na het derde deel doorbreekt een spanningsboog die nog niet wilde eindigen – maar misschien was het ook gewoon wel nodig, na drie delen zonder onderbreking.
Het vierde deel bouwt ingetogen op naar zijn climax. Tegen het einde blijft de hartslag hevig, alsof het leven zich met zijn laatste krachten verzet. Anders dan ik deze muziek gewend ben te horen, maar misschien juist passend bij een orkest van jonge mensen die nog maar aan het begin van het leven staan en vanuit die positie hun visie op dit einde geven. Precies hier hoor ik terug wat João die middag zei: dit slotdeel is naar binnen gekeerd, een moment van herinnering eerder dan van climax om de climax.
Soms zaten er in deze uitvoering momenten in waarop een instrument iets duidelijker had gemogen, waarop iets niet helemaal gelijk liep – maar bij zo’n intense uitvoering mag dat, misschien moet het zelfs. Ook het leven zelf is niet perfect. Na de laatste noot volgt een lange stilte. Niemand lijkt haast te hebben om haar te verbreken. Na zo’n intense ervaring had ik het liefst helemaal geen bisnummer meer gehoord. Maar Pedro Carneiro kiest voor een andere weg. Hij laat zijn twee assistent-dirigenten de honneurs waarnemen en geeft de avond daarmee onverwacht nog een nieuwe wending.
Met Vasco Ferrão aan het roer brengt het JOP Movimento Perpétuo van Carlos Paredes (1925-2004), een virtuoos en ritmisch werk waarin het orkest nog één keer een staalkaartje van zijn kunnen toont. De sfeer verandert, de spanning krijgt opnieuw een andere vorm en de jonge musici lijken zich nog één keer volledig aan het speelplezier over te geven.
Daarna wordt het intiemer en tegelijk misschien wel het meest bijzondere moment van de hele avond. Onder leiding van Jorge Leiria zingt het volledige orkest twee politiek geladen protestsongs van Fernando Lopes-Graça (1906-1994) die me diep raken. Plots zijn de instrumenten niet langer de dragers van de muziek: de stemmen van de jonge musici zelf vullen de zaal. Het is een verrassende, ontroerende afsluiting – en opnieuw een treffende vorm van saudade: muziek die niet alleen terugkijkt, maar ook herinnert, getuigt en iets bewaart van wat niet verloren mag gaan.
After the Silence
Ik denk terug aan Clara, die hoopte op kippenvel. Aan João, die de energie van het JOP uniek noemde. Aan César, die wilde dat vooral het buitenlandse publiek zich zou afvragen waar de saudade in zijn muziek precies zit.
En misschien is het antwoord dit: saudade zit niet alleen in het missen van huis, of in de herinnering aan wie er niet meer is. Het zit ook in de glimlach tijdens een repetitie, in een compositie die vanaf het moment van haar eerste klank al deel wordt van het verleden, in de wetenschap dat deze jonge musici straks weer uit elkaar gaan – ieder naar een eigen toekomst, terwijl wat ze hier samen opbouwden alleen nog bestaat in hun herinnering, in de muziek die ze samen hebben gemaakt en in de herinnering van wie erbij mocht zijn.
’s Middags hadden João, Clara en César geprobeerd woorden te geven aan een gevoel dat zich nauwelijks laat uitleggen. ’s Avonds waren die woorden niet meer nodig.
