Toen op de redactie een mail binnenkwam van klaveciniste Friederike Chylek, die ons attent maakte op haar nieuwe cd "Orlando Gibbons 400 – An English Keyboard Legacy", was mijn interesse meteen gewekt. De cd, uitgebracht op 5 juni 2026 bij Inventa Records (Resonus Classics), begeleidde haar het hele herdenkingsjaar van Gibbons' vierhonderdste sterfdag. Wat me vooral trof, was hoe Gibbons in het cd-boekje wordt omschreven: niet als het "einde van een tijdperk", maar als een componist die de ideeën van zijn voorgangers Byrd en Bull samenbrengt en verder verkent. Vooraleer ik me aan een recensie zou wagen, wilde ik meer weten over die visie en over de klaveciniste zelf. Uit die nieuwsgierigheid gingen we in gesprek en ontstond dit artikel.
De muzikale herinnering die Friederike Chylek het diepst bijblijft, brengt haar terug naar haar vroege jeugd, naar een spinet dat haar ouders hadden aangeschaft omdat een piano vanwege de buren geen optie was. Als klein meisje lag ze onder het instrument te luisteren terwijl haar moeder de bekende prelude in C-groot van Johann Sebastian Bach speelde. Enkele jaren later probeerde ze zelf de eerste tonen van Schumanns Album für die Jugend op datzelfde instrument terug te vinden, en was ze gefascineerd toen ze het stuk dat ze zo vaak op plaat had gehoord onder haar eigen vingers herkende – het speelse begin van haar muzikale opleiding. Later richtte ze zich serieuzer op de piano, bleef ze lange tijd blokfluit spelen en kreeg ze op zestien- en zeventienjarige leeftijd les van Myriam Eichberger. In die periode groeide haar belangstelling voor oude muziek. Een kamermuziekles bij Lars Ulrik Mortensen, waarbij zijn toenmalige studente Olga Watts haar op het klavecimbel begeleidde, maakte een blijvende indruk. Kort daarna stond haar keuze vast: ze zou klavecimbel gaan studeren.
Van Bach naar Gibbons
Die overstap betekende niet alleen de keuze voor een ander instrument, maar ook voor een andere manier van denken over muziek. Toen ze op negentienjarige leeftijd van piano naar klavecimbel overstapte, had Chylek aanvankelijk de behoefte om maandenlang uiterst gedetailleerd aan slechts enkele stukken te werken, om zich de specifieke muzikale taal eigen te maken en de expressie verder te verfijnen. De ritmisch vrije stijl van een Frescobaldi-toccata of een Prélude non mesuré van d'Anglebert was voor haar een volledig nieuwe wereld.
Enkele jaren later, tijdens haar studie historische improvisatie bij Rudolf Lutz aan de Schola Cantorum Basiliensis, ontdekte ze dat het mogelijk was om als het ware zelf in de individuele taal van een bepaalde componist te leren spreken. Haar afstudeerproject bestond uit meerdere sonates in de stijl van Domenico Scarlatti. Historische kennis beschouwt ze als een belangrijke basis, maar alleen voor zover die relevant is voor de muziek die ze speelt; onderzoek zelf heeft voor haar vooral een aanvullende functie. Dat ze eerder een praktijkgerichte dan een wetenschappelijk georiënteerde musicus is, werd haar duidelijk toen ze ooit zes weken universitaire colleges musicologie volgde en merkte dat haar gedachten tijdens de lezingen steeds afdwaalden naar haar klavecimbelstukken.
Die praktische gerichtheid bepaalt ook haar verhouding tot het instrument zelf. Het klavecimbel wordt nog altijd geassocieerd met een eerder intellectueel of museaal klankideaal. Het is Chylek voorgekomen dat iemand na een concert vertelde aanvankelijk een paar minuten nodig te hebben gehad om aan de klank te wennen, om vervolgens toch door de muziek gegrepen te worden. Ze kan het zelfs begrijpen wanneer iemand het instrument niet mooi vindt: bij het beluisteren van andere klavecimbelopnames merkt ze soms dat een instrument, naarmate het perfecter wordt bespeeld, juist meer machinaal kan gaan klinken.
Haar uitgangspunt is daarom niet het instrument, maar de muziek. Eerst ontwikkelt ze een zuiver muzikale voorstelling van een compositie – structuur, harmonische richting, melodische lijnen, de onafhankelijkheid van de stemmen – en pas daarna probeert ze die ideeën via het instrument tot klinken te brengen. Dat lukt op een klavecimbel niet altijd vanzelfsprekend en berust bij het spelen soms zelfs gedeeltelijk op verbeelding. Met een gedifferentieerde klank en aanslag, een levendige articulatie en een organisch gevoel voor timing probeert ze door het eigenaardige karakter van het instrument heen de muzikale essentie en de emotionele inhoud van de compositie hoorbaar te maken.
Ook het verschil tussen solo- en ensemblespel laat zien hoe sterk voor haar het luisteren centraal staat. Bij een solo-optreden is haar waarneming sterk gericht op de muzikale vormgeving, waarover ze de volledige controle heeft – al bevat ook een solowerk, door de polyfone en nabootsende opbouw van de Engelse renaissancemuziek, al een dialoog tussen de stemmen onderling. In een ensemble richt haar aandacht zich meer naar buiten, op zoek naar de impulsen van haar medespelers, tot het punt waarop het gevoel voor de intentie van een duo-partner bijna een blind begrip of een synchronisatie van expressie wordt.
Een muzikale thuis in Engeland
Dat de Engelse renaissancemuziek voor Chylek uiteindelijk een muzikale thuisbasis zou worden, lijkt vanuit die fascinatie voor luisteren bijna vanzelfsprekend. Ze wordt aangetrokken door de helderheid en eenvoud van de harmonie, maar evenzeer door de subtiliteit ervan, waardoor deze muziek voor haar tegelijk vredig, verheven en diep expressief kan zijn – de meest diepzinnige muziek binnen het klavecimbelrepertoire, zoals ze het zelf noemt. Het repertoire is bovendien zo complex en verfijnd dat er volgens haar vrijwel eindeloos aan een interpretatie kan worden geschaafd, iets wat ze al vanaf haar tienerjaren met plezier deed, terwijl de levendige, vrolijke dansstukken een heel andere maar even overtuigende aantrekkingskracht hebben. Als kerkmusicus speelt Chylek op orgel en piano ook muziek uit andere periodes, maar op het klavecimbel keert ze telkens terug naar de Engelse muziek, die na inmiddels vijf cd-opnamen voor haar is uitgegroeid tot een soort muzikale thuis.
Binnen die Engelse traditie staat William Byrd voor haar op eenzame hoogte. Byrd, die al tijdens zijn leven de erenaam "Father of English Musicke" kreeg, ziet ze als de hoogste voltooiing van de Engelse klaviermuziek uit de renaissance. Zijn compositietechniek is gebaseerd op wat nog altijd als Palestrinaans contrapunt wordt onderwezen, maar belangrijker nog is voor haar de tijdloosheid van zijn oeuvre, dat zonder moeite naast meesterwerken uit andere tijdperken kan bestaan en volgens haar tot het muzikale werelderfgoed zou moeten behoren.
Dat betekent niet dat Orlando Gibbons en John Bull slechts voetnoten bij Byrd zouden zijn. Hun muzikale taal verschilt duidelijk van de zijne en beiden droegen bij aan de verdere ontwikkeling van de Engelse traditie, vooral door hun innovaties op het gebied van techniek en virtuositeit – Gibbons werd zelfs omschreven als de "best finger of that age". Vier eeuwen later, na Bach, Beethoven en Chopin, vindt Chylek die technische uitzonderingspositie echter minder bepalend dan de blijvende muzikale kracht van Byrds oeuvre.
Hoe Gibbons voortbouwt op zijn voorgangers, illustreert Chylek met zijn Galliard in C en Galliard: Lord Salisbury. Melodisch en wat de weinig versierde eerste delen betreft, zouden beide werken volgens haar evengoed in de stijl en het tempo van Byrds Galliard BK 60b kunnen staan. Maar de gevarieerde herhalingen zijn bij de Galliard in C zo virtuoos, en bevatten bij de Galliard: Lord Salisbury zulke snelle versieringen, dat het grondtempo aanzienlijk moet verlaagd worden. Dat langzamere type galliard was in die overgangsperiode geliefd; als meest extreme voorbeeld ervan noemt ze Piper's Galliard II van John Bull.
Toch blijft Gibbons voor een breed publiek een veel minder vanzelfsprekende naam dan Byrd. Chylek vermoedt dat zijn muziek eenvoudigweg minder aansluit bij de huidige tijdgeest. In een werk als de Pavan: Lord Salisbury reduceert Gibbons de muzikale middelen bijna tot de essentie: waar Byrd in pavanes als de Pavan: Ph. Tregian de melodische lijnen rijkelijk versiert en uitwerkt, laat Gibbons die versieringen hier vrijwel volledig achterwege, waardoor ruimte ontstaat voor stilte – en volgens Chylek juist daardoor voor een grotere emotionele diepte. Het was ook de uitspraak van Glenn Gould, die Gibbons ooit als de meest spirituele componist überhaupt omschreef, die haar aanvankelijk nieuwsgierig maakte en mede aanleiding gaf zich intensiever met zijn muziek bezig te houden. Na afloop van het project kan ze Gould echter niet helemaal volgen waar hij Gibbons zelfs boven Byrd plaatst, ook gezien het feit dat Gibbons, die maar 41 jaar oud werd, ongeveer half zo lang leefde als Byrd en dus een aanzienlijk kleiner oeuvre naliet.
Het Gibbons-project begeleidde Chylek gedurende het volledige jubileumjaar. Het begon met een concert ter gelegenheid van de vierhonderdste sterfdag, dat tegelijk als voorbereiding op de cd-opname diende; enkele dagen later trok ze de studio in. Artistiek was die chronologie bijzonder passend, al bleek ze vanuit marketingoogpunt minder gelukkig, omdat de cd pas aan het einde van het herdenkingsjaar verscheen. Voor Chylek ligt de betekenis van het project echter niet in het jubileum als zodanig, maar in het opnieuw sterker onder de aandacht brengen van Gibbons, Byrd en Bull. De drie componisten overleden binnen een periode van slechts vijf jaar – Byrd in 1623, Gibbons in 1625 en Bull in 1628 – en een jubileum kan volgens haar bijdragen tot het wekken van belangstelling die hopelijk blijft bestaan.
Tussen bron en intuïtie
Ook de samenstelling van het album zelf getuigt van aandacht voor dramaturgie. Chylek besteedt bij al haar cd-opnamen veel tijd aan de volgorde van de werken: niet alleen de afwisseling tussen korte en lange, snelle en langzame stukken speelt een rol, ook het toonsoortelijke verloop moet kloppen, zodat het programma als geheel een verhaal vertelt en een gesloten eenheid wordt.
Tijdens het intensieve opnameproces kunnen werken zich anders aan haar voordoen dan verwacht. De Fantasia in a ervaart ze als sterk geconstrueerd, met langzaam voortschrijdende melodische lijnen die op een orgel misschien overtuigender werken; het stuk verscheen weliswaar in Parthenia, de eerste gedrukte verzameling virginaalmuziek in Engeland, maar Chylek vermoedt dat dit type geleerd werk eerder aanspreekt bij contrapunt-docenten dan bij een breed publiek, en geeft toe er zelf ook wat moeite mee te hebben. Omgekeerd bood het virtuoze maar compositorisch eenvoudige The Queen's Command juist weinig ruimte voor muzikale verdieping, wat het voor haar tot een lastige opgave maakte.
Die verhouding tussen kennis, traditie en intuïtie vormt ook de kern van haar interpretatieopvatting. Historisch geïnformeerd musiceren betekent voor Chylek niet dat de uitvoerder zichzelf moet uitschakelen: omdat ieder mens een individu is, mag muzikale expressie altijd persoonlijk zijn, zolang de intentie van de componist voorop blijft staan. Ze trekt wel een grens waar een interpretatie ingaat tegen de historische bronnen, vooral op het gebied van basso continuo en tempo; daarbinnen vertrouwt ze op haar intuïtie, die scherper wordt naarmate ze langer met een werk of componist leeft – een houding die ze al ontwikkelde als vijftienjarige, toen ze zich bij het instuderen van een Debussy-stuk voor het eerst afvroeg waarom ze niet zelfstandig mocht beslissen hoe ze een passage zou interpreteren. Artistieke vrijheid die uitsluitend dient om de muziek voor zelfpresentatie te gebruiken, wijst ze echter af.
In haar meest ideale momenten valt zelfs het onderscheid tussen uitvoerder en vormgever weg. Chylek verwijst naar de ervaring die sommige musici omschrijven als "het speelt" – wat de wetenschap misschien een flow-ervaring zou noemen – waarbij de muziek zich tijdens het spelen vanzelf lijkt te ontsluiten en de interpretatie er onmiddellijk uit voortvloeit. Dat is geen alledaagse ervaring, maar tijdens de voorbereiding blijft vormgeving voor haar essentieel, steeds met de vraag op de achtergrond hoe de componist het bedoeld zou kunnen hebben.
De opname maakt dat proces nog intenser. De belangrijkste muzikale beslissingen zijn al vóór de studio genomen, maar het programma maakt tijdens de opnames, dankzij het herhalen met maximale concentratie, nog een ontwikkelingssprong door. Haar interpretatie wordt daarbij getoetst door geluidsregisseur Małgorzata Albinska-Frank, met wie ze al dertien jaar samenwerkt en die zich in een uitzonderlijk breed repertoire beweegt – Chylek moet als het ware oren overtuigen die alles al gehoord hebben, terwijl zijzelf een precies idee heeft van hoe het klavecimbel moet klinken. Samen zoeken ze naar de grenzen van de interpretatie: hoe vrij kan deze muziek worden gespeeld, hoe intens mag de expressie worden zonder romantiserend te klinken?
Zo ontwikkelden ze een eigenzinnige werkwijze: in plaats van één stuk na het andere af te werken, nemen ze per sessie grote delen van het programma achter elkaar op en bespreken die nadien gezamenlijk – een aanpak die meer op een concertsituatie lijkt en een geïnspireerder spel mogelijk maakt. Bij de Gibbons-opname vroeg Chylek aan het einde van de sessies zelfs haar geluidsregisseur en de klavecimbelstemmer om gewoon in de zaal te gaan luisteren. Van die laatste twee doorlopen van het programma, op de derde opnamedag, is uiteindelijk bijna veertig procent van het cd-materiaal afkomstig.
Luisteren in een veranderende wereld
Ook buiten de studio raakt Chylek aan een vraag die veel uitvoerders van oude muziek bezighoudt: hoe bereik je een publiek in een tijd waarin muziek vooral in korte fragmenten wordt geconsumeerd? Volgens de directrice van een agentschap voor oude muziek, met wie ze hierover sprak, bedraagt de maximale aandachtsspanne van luisteraars nog slechts 46 seconden. Verhalen over de historische achtergrond van muziek en liefst zo inventief mogelijke video's van de musici zouden daardoor belangrijker zijn geworden.
Chylek begrijpt dat oude muziek andere wegen naar de luisteraar moet zoeken en ziet het zelfs als positief wanneer de communicatie beter aansluit bij de behoeften van het publiek. Maar wanneer dagelijkse zichtbaarheid op sociale media in influencerstijl belangrijker wordt dan de kwaliteit van het musiceren, vindt ze dat betreurenswaardig. Zo'n voortdurende zelfpresentatie ligt niet elke musicus, en voelt daardoor ook niet voor iedereen authentiek aan.
Diezelfde balans tussen authenticiteit en toegankelijkheid speelt mee in haar instrumentkeuze. Haar belangrijkste verantwoordelijkheid is een werk zo goed mogelijk te spelen, zonder dat historische authenticiteit een barrière wordt voor een groter publiek. Daarom heeft ze tot nu toe geen origineel virginaal gebruikt voor haar cd-opnamen: historisch gezien wellicht de meest authentieke keuze, maar ze vreest dat de opname dan slechts een kleine kring van experts zou bereiken.
Gevraagd hoe ze de muzikale wereld van Gibbons in drie woorden zou omschrijven aan iemand die deze muziek nog nooit hoorde, kiest Chylek voor polyfonie, virtuositeit en contemplatie. Polyfonie verwijst naar de vocale oorsprong van de Engelse klaviermuziek, waarbij de stemmen – zoals sopraan, alt, tenor en bas in een koor – onafhankelijk van elkaar bewegen. Virtuositeit staat voor de verschuiving die zich in Gibbons' tijd aftekende, toen die gelijkwaardigheid van stemmen plaatsmaakte voor een enkele, vrijere solostem. En contemplatie ten slotte verwijst naar de diepgang die vandaag meer gewaardeerd wordt dan de virtuositeit waar Gibbons bij leven vooral om bekendstond – ook door figuren als Glenn Gould.
Ten dienste van de muziek
Na vijf cd's met Engelse renaissancemuziek kijkt Chylek alweer vooruit. Een integrale opname van alle klaviermuziek van William Byrd heeft ze overwogen, maar uiteindelijk besefte ze dat kwantiteit niet haar sterkste kant is. Na William Byrd – Keyboard Music uit 2022 wil ze daarom een nieuwe, volledig aan Byrd gewijde cd opnemen, met diens pavanes en galliarden centraal, waarin ze veertien jaar ervaring met dit repertoire hoopt samen te brengen tot iets dat in elk detail aan haar ideaalbeeld beantwoordt – mogelijk haar laatste album met Engelse klaviermuziek.
Gevraagd wat een luisteraar over haar als musicus zou moeten weten, mocht die haar opname over twintig of dertig jaar voor het eerst horen, geeft ze een antwoord dat opvallend weinig over haarzelf gaat: ze hoopt dat te horen is hoeveel waardering ze had voor William Byrd, John Bull en Orlando Gibbons, en hoeveel tijd en moeite ze heeft geïnvesteerd om hun muziek zo overtuigend mogelijk weer te geven.