Op 20 november 2026 verschijnt “Attar in Tehran”, het derde deel van het project 100 Years of Iranian Piano Music van de Iraanse pianiste Layla Ramezan. Het album brengt nieuwe werken van twee componisten uit de generatie na de revolutie van 1979, geïnspireerd door “De samenspraak der vogels” van de twaalfde-eeuwse dichter Farid ud-Din Attâr. Piano, Perzische poëzie, opgenomen klanken en elektronica komen in dit verfrissende project samen. Naar aanleiding van deze release hadden we een gesprek met haar.
Het geluid van een stad
“Wanneer ik mijn ogen sluit, keert Teheran in de eerste plaats terug als een klanklandschap,” vertelt Ramezan: “Het getoeter van auto's, de oproepen tot het gebed, de stemmen op de bazaars, maar ook de geluiden uit mijn kindertijd tijdens de oorlog tussen Iran en Irak: de sirenes, de nieuwsberichten en de voortdurende aanwezigheid van de geschiedenis in het dagelijkse leven.”
De pianiste werd geboren in Teheran en woont inmiddels al vele jaren in Lausanne. Toen ze Iran verliet, nam ze meer mee dan herinneringen alleen: “een klankgeheugen en de kostbaarste schat, de Perzische taal.” Attar in Tehran noemt ze haar dialoog met dat erfgoed, “een reis tussen persoonlijke herinnering en collectieve geschiedenis, tussen het Teheran van mijn kindertijd en het Teheran van vandaag”.
Die reis loopt ook door de Perzische poëzie. Ramezan las en reciteerde de verzen van Hafez, Saadi, Rumi en Attâr al als kind. Hun poëzie wordt in Iran van generatie op generatie doorgegeven en maakt nog altijd deel uit van het dagelijkse leven: “Zelfs wanneer ik de betekenis van de woorden nog niet altijd begreep, vervulden het ritme van de poëzie en de klank van bepaalde woorden mij met vreugde. Precies hetzelfde gevoel ervaar ik wanneer ik grote werken op de piano speel, bijvoorbeeld van Schubert. Poëzie en muziek raken hetzelfde deel van mijn ziel.” Ze heeft een mystieke visie op muziek: “Muziek beoefenen, een concert geven of een nieuw werk ontdekken is voor mij telkens een stap naar zelfkennis.'
In het spoor van de Simorgh
Het idee voor het album ontstond in 2022. Aanvankelijk wilde Ramezan zich uitsluitend richten op De samenspraak der vogels, en de plaat zou Simorgh heten, naar de mythische vogel die de vogels in het gedicht zoeken. Sindsdien maakt Iran volgens haar “een van de donkerste periodes uit zijn moderne geschiedenis” door. Dat veranderde de context van het project. Clichés over het land wilde ze daarbij vermijden.
Daarom nodigde ze twee Iraanse componisten uit met wie ze zich sterk verbonden voelt: Karen Keyhani en Aftab Darvishi. Beiden zijn geboren na de revolutie van 1979. Net als Ramezan groeiden ze op in Iran, en Keyhani woont er nog steeds: “We delen een gemeenschappelijke geschiedenis, een collectief geheugen en ervaringen die ons op een heel persoonlijke manier verbinden: ons gedeelde verleden in Teheran.” De oorspronkelijke impuls voor het album, vertelt ze, was haar eigen leven in Iran voordat ze naar Europa vertrok.
In Attârs gedicht gaan de vogels op zoek naar de Simorgh, een tocht door zeven valleien die elk een stadium van innerlijke transformatie voorstellen. Keyhani schreef een werk over de samenkomst van de vogels voordat ze vertrekken. Zijn muzikale taal is sterk beïnvloed door zijn praktijk van de santur, een Perzisch snaarinstrument, en slaat volgens Ramezan een natuurlijke brug tussen de Perzische traditie en de hedendaagse piano. Darvishi koos de zeven valleien als vertrekpunt voor haar compositie. Ramezan omschrijft het werk als “van opvallende zuiverheid en diepe evocatieve kracht”.
De twee partituren vormden slechts het vertrekpunt. Samen met Blaise Ubaldini werkte Ramezan vervolgens aan de elektronische compositie: “Terwijl we eraan werkten, ontdekten we geleidelijk nieuwe evenwichten tussen de piano, de opgenomen klanken, de poëzie en de elektronica. Bepaalde passages begonnen zich op een natuurlijke manier te ontwikkelen. Sommige werden aangepast, uitgebreid of getransformeerd, zodat alle elementen samen één klankarchitectuur konden vormen.” Ubaldini's band met Iran en zijn kennis van de cultuur dragen bij aan hun gedeelde verlangen om een gevoeliger en complexer beeld van het land te tonen.
Een eeuw Iraanse pianomuziek
Attar in Tehran is het derde deel van een vierdelig project. Het eerste album, Iranian Composers of the 1950s, verscheen in 2017. In 2019 volgde Sheherazade van Alireza Mashayekhi, de componist die volgens Ramezan buiten Iran meer aandacht verdient. Het album biedt volgens haar een goede kennismaking met zijn muziek. Het vierde deel, mogelijk gepland voor 2028, richt zich op de grondleggers van de Iraanse pianomuziek.
Met de reeks wil ze de rijkdom en diversiteit van dit repertoire laten horen. Hoewel de piano van oorsprong geen deel uitmaakt van de traditionele Perzische muziektraditie, bood het instrument Iraanse componisten nieuwe mogelijkheden dankzij zijn grote bereik en de rijke schakering aan harmonische kleuren. Het heeft “nieuwe perspectieven geopend” voor een traditie die in wezen monodisch is en berust op improvisatie en mondelinge overlevering.
Voor Ramezan weerspiegelt dit repertoire de geschiedenis van Iran zelf: een cultuur die verschillende invloeden opneemt en tot iets eigens omvormt. De Perzische identiteit laat zich volgens haar niet vangen in één stijl of kenmerk. Iraanse componisten van de twintigste en eenentwintigste eeuw hebben “nieuwe vormen van vrijheid en vernieuwing verkend” door de westerse muziektaal en compositietechnieken te gebruiken en zich tegelijk door hun eigen traditie te laten inspireren. Ze ziet daarin een parallel met Debussy, die zich door zijn kennismaking met oosterse muziekculturen eveneens liet inspireren tot het verkennen van nieuwe klankkleuren en expressiemogelijkheden.
Een ander beeld van Iran
In het Westen is het publiek volgens Ramezan doorgaans beter vertrouwd met de traditionele Perzische muziek, terwijl de klassieke pianomuziek van Iraanse componisten grotendeels onbekend blijft: “Ik wil een gevoeliger, rijker en complexer beeld van Iran laten zien, dat verder gaat dan de politieke crises waartoe het land zo vaak wordt herleid. Ondanks de beperkingen en de wonden van de geschiedenis blijft de artistieke scène in Iran opmerkelijk levendig en creatief.”
Tegelijk wil ze niemand overtuigen: “Ik probeer de perceptie van mensen niet te veranderen. Ik wil vooral de muziek en de ideeën erachter tot leven brengen. Iedereen is vrij om muziek op zijn eigen manier te voelen, te interpreteren en te beleven.” Iraanse toehoorders kunnen trots ervaren wanneer ze werken van landgenoten horen, terwijl het repertoire voor luisteraars in Europa of Noord-Amerika een eerste kennismaking met een nieuwe muzikale wereld kan zijn. Muziek blijft voor Ramezan in de eerste plaats een universele taal: “Elk publiek luistert vanuit zijn eigen geschiedenis, cultuur en gevoeligheid. Uiteindelijk geloof ik dat muziek iets diep menselijks raakt, voorbij onze culturele verschillen.”
Twee werelden in één leven
Optreden, onderzoek en culturele bemiddeling scheidt Ramezan niet van elkaar. Ze bracht de helft van haar leven door in Iran en de andere helft in Europa. Via haar werk brengt ze, zoals ze het zelf verwoordt, “mijn eigen leven en ervaringen op het podium, gevormd door de verschillende culturen die ik met mij meedraag”. Bij de partituren probeert ze zo trouw mogelijk te blijven aan de geschreven muziek, zowel bij Iraanse componisten als in het klassieke Europese repertoire: “Ik denk dat mijn Perzische achtergrond vanzelf naar voren komt. Ik deel een collectief geheugen en een gemeenschappelijk cultureel erfgoed met deze componisten, waardoor er een gedeelde taal ontstaat tussen hun composities en mijn interpretatie.”
Het werk was niet altijd gemakkelijk: “Aanvankelijk was het niet eenvoudig, omdat dit repertoire soms pijnlijke herinneringen aan mijn land en mijn leven daar opriep. Maar ik ben erin geslaagd die kwetsbaarheid om te zetten in een bron van kracht, ondanks heel diepe wonden. Deze reis heeft mij geholpen opnieuw met mezelf in contact te komen en mij zo oprecht mogelijk aan de kunst van de muzikale interpretatie te wijden.”
Het project heeft haar bovendien bevestigd dat traditie en vernieuwing geen tegenpolen zijn, maar elkaar voortdurend inspireren. Traditie is voor haar geen afgesloten hoofdstuk, maar een levend geheugen dat zich blijft ontwikkelen. Het beeld waarmee ze die ervaring samenvat, geeft dit artikel zijn titel: “Wanneer ik deze muziek speel, heb ik soms het gevoel dat ik tegelijkertijd door de ruïnes van Persepolis en door de moderne, vervuilde straten van Teheran wandel. Twee werelden, twee verschillende tijdperken, die in mij naast elkaar bestaan.”