Er zijn opera’s die je pas leert kennen wanneer iemand de moeite neemt ze van onder het stof te halen, en Giants in the Earth van Douglas Moore (1893-1969) is daar een schoolvoorbeeld van. Bekroond met de Pulitzer Prize in 1951, raakte de opera daarna decennialang vrijwel uit beeld: geen commerciële opname beschikbaar, nauwelijks uitvoeringen en hooguit een vage herinnering bij wie haar ooit live meemaakte. Dat zij nu, vijfenzeventig jaar na die bekroning, eindelijk haar eerste commerciële opname krijgt – en dan nog dankzij een orkest uit Sioux Falls, South Dakota, precies de streek waar het verhaal zich afspeelt – voelt haast als poëtische gerechtigheid.
De sfeervolle prelude zet meteen de toon. Nog voor één personage een woord heeft gezongen, ademt Moore de weidsheid van de prairie, de hoop van de pioniers en tegelijk de onderhuidse dreiging van een bestaan dat door de onverbiddelijke natuur voortdurend op de proef wordt gesteld. Het is muziek die onmiddellijk binnenkomt en nieuwsgierig maakt naar wat volgt.
Het verhaal is bekend voor wie de roman van Ole Rølvaag (1876-1931) kent. Noorse kolonisten wagen de oversteek naar de kale vlaktes van Dakota, op zoek naar een nieuw leven. Maar waar Per Hansa de uitgestrektheid ziet als een belofte, ervaart zijn vrouw Beret hetzelfde landschap als een bron van angst en vervreemding. Dat fundamentele verschil in levenshouding draagt de hele opera. Moore schrijft daarbij geen reeks grote aria’s die losstaan van het drama, maar een vrijwel doorgecomponeerd geheel waarin korte lyrische passages, declamatorische lijnen en orkestrale overgangen naadloos in elkaar overvloeien. De muziek volgt de natuurlijke cadans van de taal, waardoor de personages nooit lijken te poseren, maar werkelijk spreken. Dat wordt in deze uitvoering nog versterkt door een voorbeeldige dictie: de Engelse tekst blijft vrijwel voortdurend verstaanbaar, waardoor het libretto nauwelijks nodig is om het drama te volgen.
Opmerkelijk is hoe toegankelijk de muzikale taal klinkt. Hoewel Moore de opera later nog herwerkte, is hier niets te horen van de weerbarstigheid die veel opera’s uit de jaren vijftig en zestig kenmerkt. Moore zoekt geen modernistische provocatie op, maar kiest voor een lyrische, onmiddellijk aansprekende stijl die dicht bij de Amerikaanse traditie van Barber en Menotti staat. Juist daardoor dringt de vraag zich op waarom dit werk zo lang uit het repertoire verdwenen is. De muziek ligt aangenaam in het gehoor, maar bezit tegelijk voldoende dramatische spanning om de aandacht onafgebroken vast te houden.
Wat vooral treft, is hoe Moore verschillende emoties telkens een eigen muzikale kleur weet te geven. De gemeenschap krijgt warmte en verbondenheid mee, de humor van het dagelijkse pioniersleven klinkt oprecht en ontwapenend, terwijl de twijfels van Beret steeds nadrukkelijker door de partituur beginnen te sijpelen. De eerste akte overtuigt meteen door haar natuurlijke afwisseling van lyrische momenten en zorgvuldig opgebouwde dramatische spanningen. Moore weet zowel de huiselijke warmte van de kolonistengemeenschap als Berets sluimerende angst tastbaar te maken, zonder ooit in sentimenteel effectbejag te vervallen. De confrontaties tussen Beret en Per behoren meteen tot de emotionele hoogtepunten van de opera. Zonder grote theatrale gebaren weet Moore de groeiende verwijdering tussen beide personages voelbaar te maken, gedragen door een orkest dat hun innerlijke spanningen subtiel versterkt.
De tweede akte brengt meer afwisseling in sfeer. Er is ruimte voor luchtige momenten, voor koffie, cadeaus en verhalen over nieuwe liefdes, maar onder die ogenschijnlijke luchtigheid groeit het conflict tussen Per en Beret onvermijdelijk verder. Juist die wisselwerking tussen warmte en dreiging maakt deze akte zo sterk: Moore gunt zijn personages momenten van vreugde en verbondenheid, maar laat steeds voelen dat onder die oppervlakte onzekerheid en spanning aanwezig blijven. Wanneer Per steeds meer land opeist en Beret hem verwijt daarvoor morele grenzen te overschrijden, ontstaat een van de sterkste dramatische confrontaties van de opera. Opmerkelijk is hoe Moore hen muzikaal haast naast elkaar laat zingen zonder elkaar werkelijk te bereiken. Juist daardoor wordt hun relatiebreuk zo invoelbaar en pijnlijk direct. De daaropvolgende gewelddadige ruzie en Berets bittere vaststelling dat ze “als dieren” leven, vormen een indrukwekkende opstap naar de tragedie van het derde bedrijf.
Daar bereikt de opera haar grootste dramatische kracht. Het begint haast onschuldig met het huwelijk van Henry en Dagmar, waarna de voorbereidingen voor het doopsel van Per en Berets zoon Peder Victorious volgen. Het koor zingt hier met een ontroerende homogeniteit die de hechte gemeenschap onderstreept. Maar precies op dat moment kantelt het drama. Beret weigert haar zoon te laten dopen en stelt, in een intens doorleefde scène, de aangrijpende vraag: “How can we be saved?”. Vanaf dat ogenblik krijgt het verhaal haast de allure van een modern Bijbelverhaal. Droogte teistert het land, een verwoestende sprinkhanenplaag vernietigt de oogst en ziekte slaat toe. Beret ervaart deze opeenvolging van rampen als Gods straf voor het niet voltrokken doopsel, een overtuiging die Moore muzikaal steeds indringender vormgeeft. Haar gewetensstrijd behoort tot de sterkste passages van de opera: nergens zoekt de componist goedkoop effect, maar hij laat de wanhoop groeien vanuit een diep religieus besef. De chaotische strijd tegen de sprinkhanen behoort tot de meest beeldende muziek van de partituur en vormt het keerpunt waarna de tragedie onafwendbaar wordt.
Wanneer Peder Victorious levensgevaarlijk ziek wordt, bereikt die tragedie haar menselijke hoogtepunt. Beret wil tegen alle redelijkheid in zelf een priester gaan halen in plaats van een dokter. Per probeert haar daarvan te weerhouden en bezingt in een ontroerende liefdesverklaring alles wat hen ooit samenbracht. Uiteindelijk is het hij die aan haar wanhoop toegeeft en zelf de storm trotseert om de priester te halen, terwijl Beret geestelijk volledig bezwijkt. Zonder ooit Puccini of Strauss te imiteren bezit Moore hier dezelfde gave om een onafwendbare tragedie muzikaal onweerstaanbaar op te bouwen. Het onafgeloste slotakkoord laat geen troost na, alleen de ijzige stilte nadat alles voltrokken is.
Wat deze wereldpremière-opname zo overtuigend maakt, is dat nergens het gevoel ontstaat naar een historische reconstructie te luisteren. Delta David Gier dirigeert met hoorbare liefde voor de partituur en laat geen moment vermoeden dat dit werk zo lang van de podia is verdwenen. Integendeel, het South Dakota Symphony Orchestra speelt met een vanzelfsprekendheid alsof deze opera al generaties tot zijn vaste repertoire behoort. Vanaf de sfeervolle prelude tot de dramatische finale klinkt nergens aarzeling of academische afstand, maar uitsluitend de overtuiging van musici die volledig in deze partituur geloven. Misschien mist het orkest af en toe het allerlaatste beetje raffinement dat de grootste Amerikaanse toporkesten bezitten, maar dat kleine voorbehoud verbleekt volledig tegenover de enorme inzet, betrokkenheid en muzikale overtuigingskracht waarmee hier gemusiceerd wordt.
De cast is al even homogeen samengesteld. Meredith Lustig geeft Beret precies de breekbaarheid en innerlijke verscheurdheid die het personage nodig heeft. Haar vertolking blijft steeds menselijk en geloofwaardig, zonder in overdreven pathos te vervallen. Michael J. Hawk zet daar een warm klinkende, idealistische Per Hansa tegenover, wiens optimisme gaandeweg steeds tragischer wordt. Andrew Gilstrap maakt indruk als Hans Olsa, terwijl Sarah Nordin en de overige solisten een uitzonderlijk gelijkwaardig ensemble vormen. Er is geen uitgesproken ster of diva die alle aandacht naar zich toetrekt; juist doordat iedereen zich volledig in dienst stelt van het drama, wint deze uitvoering aan zeggingskracht.
Omdat het een live-opname betreft, blijft ook het applaus tussen de bedrijven behouden. Dat stoort allerminst; integendeel, het versterkt het gevoel dat je een bijzondere gebeurtenis meebeleeft en onderstreept hoe enthousiast het publiek deze herontdekking heeft ontvangen.
Pentatone verdient ten slotte alle lof voor de opnamekwaliteit. De warme, ruimtelijke klank laat zowel de orkestrale details als de stemmen optimaal tot hun recht komen en bewaart tegelijk de natuurlijke sfeer van de uitvoering. Voor een live-registratie is de technische afwerking ronduit voorbeeldig.
Giants in the Earth zal de operageschiedenis misschien niet herschrijven. Daarvoor ontbreken de revolutionaire ambities van een Wozzeck of Peter Grimes. Maar Douglas Moore schreef wel een opera die twee uur lang blijft boeien, waarin menselijke emoties met grote overtuigingskracht worden getekend en waarin de zoektocht van immigranten naar een nieuw bestaan opvallend tijdloos blijkt. Dat deze opera in 1951 de Pulitzer Prize kreeg, lijkt na deze uitvoering allesbehalve verrassend. Het South Dakota Symphony Orchestra en Pentatone bewijzen met deze voorbeeldige wereldpremière-opname dat sommige vergeten werken niet alleen historisch interessant zijn, maar ook vandaag nog een publiek kunnen raken. Wie houdt van eerlijke, mensgerichte opera zonder franje, ontdekt hier niet alleen een vergeten werk, maar een overtuigende opera die eindelijk opnieuw gehoord kan worden.
