Er zijn werken die men niet zozeer beluistert als wel binnentreedt, en Die Kunst der Fuge BWV 1080 is daar het ultieme voorbeeld van. Het is misschien wel Bachs meest paradoxale schepping: een monument van absolute muzikale beheersing dat tegelijk eindigt in een vraagteken, een werk dat tot in het kleinste detail georganiseerd lijkt en toch bewust onaf gebleven is. Johann Sebastian Bach (1685-1750) liet bij zijn dood in 1750 geen enkele aanwijzing na over instrumentatie, volgorde of zelfs de vraag of het werk voor uitvoering dan wel voor stille contemplatie bedoeld was. Wie zich aan dit contrapuntische labyrint waagt, moet dus niet alleen musicus zijn, maar ook een beetje archeoloog. Michael Tsalka, met deze nieuwe dubbel-cd bij Da Vinci Classics, bewijst dat hij beide is.
Tsalka, verbonden aan de School of Music van de Chinese University of Hong Kong en een veelgevraagd solist op zowel moderne vleugel als historische klavierinstrumenten, koos voor deze opname de piano – een keuze die op het eerste gezicht weinig verrassend lijkt, maar die bij nader luisteren precies de juiste blijkt. De piano biedt hier geen romantische vergroting van Bach, geen poging om de muziek naar een latere esthetiek toe te trekken, maar juist een bijzondere helderheid: elke stem krijgt zijn eigen kleur en ademruimte, zonder dat het werk uiteenvalt in losse lijnen. Waar sommige uitvoeringen de veertien Contrapuncti en vier Canons laten verzanden in academische grijsheid, weet Tsalka telkens de dansante puls te laten doorschemeren die Bach, ondanks alle geleerdheid, nooit uit het oog verloor. Terecht wijst musicoloog Nicholas Smith er in de uitgebreide begeleidende tekst op dat dit werk niet opgevat moet worden als een dor didactisch traktaat, maar als een viering van het leven zelf.
Bijzonder is de ordening die Tsalka hanteert: niet de volgorde van de postume eerste uitgave uit 1751, maar een indeling die de recentere inzichten van onder meer Reinhard Goebel volgt en die de structuur van de Goldberg-Variaties weerspiegelt – vier groepen fuga’s van oplopende complexiteit, telkens onderbroken door een canon. Het is een lezing die dramaturgisch overtuigt: men hoort niet langer enkel een reeks contrapuntische experimenten, maar een reis waarin Bach de luisteraar steeds dieper zijn muzikale universum binnenleidt. Van helderheid naar verdichting, van spel naar mysterie groeit de spanning stap voor stap, tot aan de onvoltooide Fuga a 3 soggetti.
Daarin schrijft Bach zijn eigen naam in noten – B-A-C-H, waarbij de Duitse notennamen de tonen Bes-A-C-B vertegenwoordigen – vlak voordat ziekte en blindheid hem verhinderden het werk voort te zetten. De latere overlevering maakte van dit moment het symbolische beeld van een componist die zijn eigen naam nog eenmaal in de muziek kerfde, alsof hij zichzelf aan de eeuwigheid wilde toevertrouwen. Tsalka besluit, terecht, met het orgelkoraal Vor deinen Thron tret ich hiermit (BWV 668), en laat zo het werk eindigen zoals Bach het zelf achterliet: niet als een afgerond slotakkoord, maar als een gebed.
Wat deze opname vooral onderscheidt, is dat Tsalka niet de illusie nastreeft van een definitieve interpretatie. Hij vertelt zelf dat hij het werk al decennia bestudeert zonder het ooit volledig te “vatten” – en precies die bescheidenheid hoort men terug in zijn spel. Zijn pianoklank is daarbij glashelder en eerlijk, zonder ooit koel of louter analytisch te worden. De stemmen in het contrapunt worden met grote zorg gewogen, terwijl de doordachte tempi de muziek een natuurlijke rust geven. Tsalka jaagt nergens op effect; hij laat de fuga’s ademen en creëert een uitvoering die niet overweldigt door monumentaliteit, maar overtuigt door concentratie. Er ontstaat een bijna contemplatieve rust, niet omdat de muziek haar complexiteit verliest, maar juist omdat elke lijn zijn plaats krijgt binnen het grotere geheel.
Geen bravoure, geen behoefte om indruk te maken op de luisteraar, de buitenwereld of – zoals hij het zelf omschrijft – het nageslacht. In plaats daarvan: een aandachtig, bijna biddend luisteren naar wat de muziek zelf vraagt. De opdracht van deze opname aan wijlen Prof. Aminadav Dykman geeft het geheel nog een extra laag van persoonlijke toewijding, die zich vertaalt in de wijze waarop elke stem in het contrapunt ademruimte krijgt zonder de architectuur van het geheel te verliezen.
Is dit een aanrader voor wie Bach nog moet leren kennen? Waarschijnlijk niet – Tsalka zelf zou de eerste zijn om toe te geven dat Die Kunst der Fuge geen instapwerk is. Maar voor wie al jaren met dit stuk worstelt, met deze muziek die zich, hoe vaak men ook terugkeert, nooit helemaal laat grijpen, biedt deze dubbel-cd een gids die zelf niet doet alsof hij de kaart van het labyrint compleet heeft. Misschien ligt de ware voltooiing van Die Kunst der Fuge immers niet in het toevoegen van een ontbrekende maat of een verzonnen einde, maar in elke nieuwe poging om te luisteren naar wat Bach ons heeft nagelaten: geen gesloten monument, maar een levende vraag. En misschien is dat, voor een werk dat zijn maker nooit mocht afmaken, de eerlijkste vorm van eerbetoon.
