Er zijn componisten wier naam overleeft dankzij het lespraktijkcircuit, terwijl hun eigenlijke artistieke gewicht ergens onderweg zoek raakte. Sigfrid Karg-Elert (1877-1933) is daarvan een schoolvoorbeeld. Iedere fluitstudent worstelt zich ooit door de 30 Caprices, speelt de Sinfonische Kanzone als verplicht examenwerk of waagt zich aan de Sonata Appassionata. Maar hoe vaak worden die werken werkelijk als volwaardige concertmuziek beluisterd? Precies die kloof tussen pedagogische alomtegenwoordigheid en artistieke marginalisering vormt het uitgangspunt van deze nieuwe uitgave van Da Vinci Classics, waarop het Casale-Rouxel Duo – fluitist Samuel Casale en pianist Arzhel Rouxel – Karg-Elerts volledige fluitoeuvre samenbrengt.
Om die onderneming op waarde te schatten, moet men eerst begrijpen hoe geïsoleerd Karg-Elerts positie eigenlijk was binnen het Duitse fin de siècle. Geboren in Oberndorf am Neckar, tijdgenoot van Richard Strauss, Max Reger en Franz Schreker, opgeleid als pianist – en toch nooit echt inpasbaar in een school of stroming. Zijn door Frankrijk beïnvloede idioom lag bovendien gevoelig in het Duitse muziekklimaat van zijn tijd, dat weinig op had met die internationale oriëntatie; buiten Duitsland, vooral in het Verenigd Koninkrijk, kreeg zijn werk juist wel erkenning. Na de Tweede Wereldoorlog verdween hij een tijdlang naar de achtergrond, tot een heropleving vanaf de late jaren zeventig hem terugbracht in de belangstelling – al bleef die vooral beperkt tot zijn orgelwerk.
Waar Richard Strauss zijn muzikale verhalen langzaam ontvouwt, lijkt Karg-Elert de luisteraar voortdurend te verrassen met nieuwe invalshoeken. Zijn muziek beweegt zich grillig, vol onverwachte wendingen en plots oplichtende kleuren. Daardoor kiest hij minder voor monumentale architectuur dan voor een voortdurende stroom van nieuwe ideeën, wat zijn muziek een opvallende levendigheid verleent. Wie Karg-Elert alleen kent uit de lespraktijk, zal bovendien verrast zijn hoeveel lyrische warmte, kleurrijke harmonieën en verfijnde klankschakeringen achter deze partituren schuilgaan. Wat een eeuw geleden eigenzinnig klonk, klinkt vandaag opvallend fris.
Een intrigerend spoor in Casales begeleidende essay is de verwantschap die hij legt met Nietzsches cultuurkritiek. Diens pleidooi voor een Franse helderheid tegenover de Wilhelminische zwaarte zou volgens Casale ook muzikaal herkenbaar zijn in Karg-Elerts verlangen zich los te maken van academische conventies. Of die parallel musicologisch volledig standhoudt, laat zich moeilijk bewijzen, maar als interpretatieve sleutel werkt ze verrassend overtuigend. Ze helpt deze muziek te begrijpen als een kunst van voortdurende verandering, waarin contrast geen onderbreking van de vorm is, maar haar wezenlijke motor. Het essay getuigt bovendien van een grondige kennis van Karg-Elerts oeuvre en van een opvallend kritische, doordachte benadering van de interpretatie. Tegelijk biedt het een boeiende inkijk in de werkwijze van het duo en geeft het de keuzes die tijdens deze opname werden gemaakt extra reliëf. Niet toevallig draagt het album de titel Equinoxes: het moment waarop licht en donker elkaar in evenwicht houden. Die metafoor vat treffend samen waar deze muziek én deze interpretatie om draaien: een voortdurend spel van tegenstellingen die elkaar niet opheffen, maar juist versterken.
Die visie bepaalt ook de interpretatie van het Casale-Rouxel Duo. Volgens het booklet worden Karg-Elerts vele karakteraanduidingen – blühend, duftend, bleich – niet opgevat als loutere sfeersuggesties, maar als het vertrekpunt van de muzikale verbeelding. Tempo vloeit voort uit karakter, niet omgekeerd; klankkleur ontstaat vanuit een gedeelde dramaturgie tussen beide musici. Het is een benadering die goed aansluit bij hun ervaring met hedendaagse muziek, waar abrupte overgangen en een elastische tijdsbeleving eerder regel dan uitzondering zijn.
Gelukkig blijft die visie niet beperkt tot theorie. Dat blijkt al vanaf de eerste maten van Impressions exotiques, waarmee de eerste cd meteen de toon zet. Nog voor de luisteraar zich volledig rekenschap geeft van Karg-Elerts eigenzinnige muzikale taal, sleept deze muziek hem al mee in een kleurrijk klankuniversum dat nieuwsgierig maakt naar alles wat nog volgt. Samuel Casale bezit een volle, flexibele toon die moeiteloos schakelt tussen lyrische warmte en scherpe profilering. Van het ene werk naar het andere verschuift zijn toonkleur bijna ongemerkt, telkens volledig ten dienste van Karg-Elerts sterk uiteenlopende muzikale werelden. Zelfs in de technisch meest veeleisende passages – de scherpe registersprongen uit de Caprices, de opgejaagde loopjes in de Sinfonische Kanzone – blijft zijn zanglijn intact, alsof technische beheersing voor hem nooit een doel op zich is, maar een vanzelfsprekend middel om de muziek vrij te laten spreken.
Arzhel Rouxel bewijst zich ondertussen als een gelijkwaardige partner. Zijn pianospel bezit een verfijnde muzikaliteit en een grote gevoeligheid voor kleur en balans. Hoewel hij de fluit voortdurend ondersteunt, blijft hij veel meer dan een begeleider alleen. Hij geeft de pianopartij een eigen stem, zonder ooit het zorgvuldige evenwicht binnen het duo te verstoren. Zijn spel verleent structuur aan Karg-Elerts soms grillige muzikale gedachtegang en zorgt ervoor dat de vele harmonische kleuren nooit verzanden in diffuse klankmassa’s. Vooral in de meer verstilde momenten bewijst het duo hoe vanzelfsprekend lyriek en spanning hier kunnen samengaan. Ook de opnamekwaliteit verdient een compliment: transparant, ruimtelijk en met voldoende detail om de vaak complexe texturen helder te laten spreken. Daardoor blijft deze omvangrijke uitgave van begin tot einde boeien: elk werk onthult een nieuwe kleur, een nieuw karakter en een nieuwe zijde van een componist die veel veelzijdiger blijkt dan zijn reputatie doet vermoeden.
Dat wordt bijzonder duidelijk in de integraal opgenomen 30 Caprices. Waar deze cyclus meestal wordt beschouwd als een verzameling technische studies, behandelt Casale elk caprice als een zelfstandig karakterstuk. Registerwisselingen, articulatieproblemen en virtuoze loopjes verdwijnen daarbij naar de achtergrond ten gunste van muzikaal profiel. Daardoor ontstaat een verrassend afwisselende cyclus waarin elke miniatuur een eigen psychologische kleur krijgt. Je luistert daardoor niet langer naar dertig technische studies, maar naar dertig karakterstukken met elk een eigen stem.
Eenzelfde evenwicht tussen beheersing en expressie kenmerkt de Sonata Appassionata. De componist balanceert hier voortdurend op de grens tussen hartstocht en vormbeheersing, een spanningsveld dat de uitvoerders zorgvuldig intact laten zonder te vervallen in sentimentaliteit of afstandelijke beheersing. Ook de programmatische werken, zoals Impressions exotiques en Suite pointillistique, worden nergens gereduceerd tot muzikale illustraties. Achter de exotische titels ontvouwt zich een voortdurend transformerend klanklandschap waarin kleur minstens zo belangrijk is als melodie.
Blijft de vraag of deze integrale opname Karg-Elert definitief zal rehabiliteren. Een geslaagde cd alleen volstaat niet om een componist opnieuw een vaste plaats op de concertpodia te bezorgen. Daarvoor blijft zijn muzikale taal wellicht te eigenzinnig en te moeilijk onder te brengen in de vertrouwde historische vakjes. Maar precies daarom is deze uitgave zo waardevol. Ze nodigt uit om een componist opnieuw te beluisteren die veel meer blijkt te zijn dan de auteur van een handvol verplichte examenstukken. Niet elke herontdekking herschrijft de muziekgeschiedenis, maar sommige corrigeren wel ons luistergeheugen. Deze integrale behoort zonder twijfel tot die laatste categorie.
