Er zijn opera’s die in de eerste plaats drama willen zijn, en er zijn opera’s die vooral als gebed klinken. De meeste componisten die zich aan de Passie wagen, kiezen resoluut voor een van beide registers – Bach voor de contemplatie, Penderecki voor het existentiële drama – en laten het aan de luisteraar over om zelf de brug te slaan. Charles Calomiris (°1957) weigert in zijn eenakter Gethsemane, verschenen bij Da Vinci Classics, die keuze te maken. Precies in die weigering schuilt de eigenheid van dit werk.
Calomiris schreef Gethsemane voor het Pano Hora Ensemble uit Colorado, hetzelfde gezelschap waarmee hij eerder Evlogía voor Da Vinci Classics realiseerde. Beide werken vertrekken vanuit de orthodoxe liturgische traditie, waarin de Goede Week niet louter wordt herdacht, maar telkens opnieuw wordt doorleefd. Wie ooit een orthodoxe paasliturgie of een rituele passiespeltraditie heeft meegemaakt, weet hoe dun de scheidslijn daar is tussen liturgie en theater. Calomiris sluit bewust bij die traditie aan. Zijn opera wil geen geïllustreerd evangelieverhaal zijn, maar een hedendaagse meditatie waarin religieus ritueel en muziektheater elkaar ontmoeten.
Het libretto, van de componist zelf, kiest daarbij een opmerkelijke invalshoek. De evangelisten vertellen nauwelijks wat zich afspeelt tijdens de stille uren in Gethsemane, wanneer Petrus, Johannes en Jakobus tot tweemaal toe in slaap vallen. Precies die leemte vult Calomiris in. Wanneer Petrus na zijn tweede ontwaken vraagt of Jezus hen wakker kan houden door zijn leer nog eenmaal uiteen te zetten, volgt de aria Pray and Watch with Me. Intussen mengt Satan zich haast ongemerkt in de gedachten van de leerlingen. Geen theatrale verleider met donder en bliksem, maar een stem die zich bedient van redelijkheid, vermoeidheid en ogenschijnlijk gezond verstand. In aria’s als Easy for Him en The Only Sensible Choice krijgt die influistering een bijna utilitaire logica: waarom een offer brengen dat niemand begrijpt? Waarom vasthouden aan een liefde die zichzelf weggeeft?
Daarmee raakt Calomiris aan het centrale idee van zijn opera. Zelfopofferende liefde blijkt vóór de kruisiging voor niemand werkelijk voorstelbaar. Niet voor Satan, die haar als zwakte interpreteert, maar evenmin voor de apostelen, die vooral bezorgd zijn om het voortbestaan van Jezus’ boodschap. Pas de daad zelf maakt de betekenis ervan zichtbaar. Zo krijgt Gethsemane niet alleen de allure van een passie, maar evenzeer die van een filosofische reflectie over de grenzen van menselijke redelijkheid.
Opmerkelijk is hoe sterk die dramaturgische visie ook muzikaal wordt ondersteund. Wie een donker, zwaar en uitgesproken tragisch passieverhaal verwacht, komt bedrogen uit. Calomiris schrijft verrassend melodieuze en vaak bijna opgewekte muziek. Dat lijkt op het eerste gezicht paradoxaal, maar werkt wonderwel. De componist concentreert zich immers niet op Golgota, maar op de laatste uren vóór de arrestatie, waarin hoop, twijfel en menselijke nabijheid nog voortdurend naast elkaar bestaan. De muziek ademt daardoor een warme toegankelijkheid zonder aan ernst in te boeten.
Onder die eigentijdse, lyrische taal blijft tegelijk een duidelijk orthodox idioom voelbaar. Niet doordat Calomiris voortdurend liturgische melodieën citeert, maar door de contemplatieve rust van de frasering, de bijna iconische eenvoud van sommige vocale lijnen en de manier waarop de muziek voortdurend de tekst laat ademen. Het resultaat bevindt zich ergens tussen hedendaags oratorium en kameropera: modern zonder avant-gardistisch te willen zijn, spiritueel zonder zich in liturgische ernst op te sluiten.
Die benadering wordt overtuigend gerealiseerd door het Pano Hora Ensemble en de vijf solisten. De zang is homogeen, verzorgd en opvallend tekstgericht. Geen van de stemmen probeert zich nadrukkelijk op de voorgrond te plaatsen; juist de hechte ensembleklank onderstreept het gemeenschapsgevoel dat zo wezenlijk is voor deze opera. De personages blijven mensen van vlees en bloed; nergens vervallen zij in bombast of overdreven opera-effecten. Juist die natuurlijke voordracht versterkt de geloofwaardigheid van Calomiris’ psychologische uitwerking van het verhaal. Ook het ensemble speelt met hoorbare overtuiging. De instrumentale begeleiding ondersteunt de dramatische ontwikkeling zonder ooit in effectbejag of platvloerse dramatiek te vervallen. Daardoor blijft de contemplatieve sfeer, die het werk van begin tot einde draagt, voortdurend intact.
De opname zelf laat voldoende ruimte voor de stemmen en bewaart een mooie balans tussen ensemble en solisten, zodat woord en muziek voortdurend verstaanbaar blijven. Dat is geen geringe verdienste in een werk waarin tekstbegrip en spirituele concentratie minstens even belangrijk zijn als de muzikale spanning.
Gethsemane pretendeert niet de grote passietraditie te herschrijven. Daarvoor is het werk te bescheiden van schaal en te geconcentreerd van opzet. Maar juist die bescheidenheid blijkt een sterkte. Calomiris kiest niet voor monumentale religieuze retoriek, maar voor een menselijke benadering van het beslissende ogenblik vóór het lijdensverhaal zich ontvouwt. Zijn grootste vondst is wellicht dat hij de verleiding niet verbeeldt als demonisch spektakel, maar als de zachte stem van vermoeidheid, pragmatisme en compromis. Daarmee vervaagt ook bewust de grens tussen opera, oratorium en liturgische meditatie, precies zoals de componist voor ogen had.
Dat maakt Gethsemane tot meer dan een curiosum. Het is een eigentijdse Passie die haar spirituele wortels niet verloochent, maar ze vertaalt naar een toegankelijke, melodieuze muzikale taal. Zonder de traditie te willen overvleugelen, voegt Calomiris er een verrassend persoonlijke bladzijde aan toe.
