Franz Schubert (1797-1828) componeerde prachtige muziek op de tekstuele ode aan de Schone Kunsten geschreven door Franz von Schober, “An die Musik”. Net dat lied hoorde ik niet op de wereldvermaarde Schubertiade in het Oostenrijkse rustige bergstadje Hohenems waar precies 50 jaar geleden de eerste Schubertiade aldaar werd georganiseerd.

Schubertiades werden al gegeven in Schuberts tijd. Musici, artiesten, liefhebbers en kameraden verzamelden zich rond de piano spelende en zingende gezellige, goedhartige, vriendelijke, malse struise kerel met het brilletje en de krullenbol die de vrijgezel Franz Schubert was.

31 jaar, meer tijd kreeg hij niet om geboren te worden, op te groeien, muziek eigen te maken en honderden en honderden partituren bij elkaar te schrijven in een recordtempo, intussen nog les gevend, grote wandelingen te maken om zich te laten inspireren door moeder natuur, massa’s poëzie te lezen, uuuuren te improviseren en verliefd te zijn. 31 jaar, amper en toch al een leven dat zo vol was dat een gemiddeld mens allicht geen 31 maar 310 jaar nodig zou hebben om de wereld na te laten wat wij nu nog steeds hebben aan muzikaal erfgoed van Schubert. Er is dan nog veel verloren gegaan dus wat er vandaag is, is niet eens alles. Is misschien allerlei verloren gegaan met ‘Die Taubenpost’? Wie zal het zeggen…

Hohenems, klein en toch o zo groot

Hohenems, het zou beter Hohen Ems geschreven worden, maar plaatsnamen wijzigen nu eenmaal in de loop der eeuwen, is een kleine stad, niet ver van het Bodenmeer, een boogscheut van de Duitse grens in het noorden en de Zwitserse grens in het westen. Machtige rotsachtige met bomen dichtbegroeide bergen omringen het stadje dat doorkruist wordt door een riviertje waar je zo een of andere Schubertiaanse forel hoopt te zien opspringen uit het heldere hardstromende water. Kabbelen doet het zoals in het lied en het strijkkwintet, maar de forel? Die is er niet. Hij staat ook nergens op het menu in de enkele horecazaken die het stadje telt. Waarom zou het? De honderden toeristen komen de dagen wanneer ik er ben niet voor een of andere riviervis aan de haak te slaan, maar komen luisteren naar een lied over die vis en naar nog veel meer muziek van Franz Schubert. En dat er geluisterd kan worden! Dagenlang Schubert en niets anders dan Schubert. Tot vervelens toe zou je kunnen denken? Dan vergis je je. Je kan je al nooit vervelen met het luisteren naar Schubert, wel integendeel. Om een of andere reden boeit hij telkens meer en meer en meer…

Altijd al, van in mijn jongste kleuterjaren, hield ik, onder meer, van Schubert. Voor zover ik mij kan herinneren, leerden wij – mijn zussen en broers – de muziek kennen met de kleine LP ‘Das Dreimädelhaus”, een operette met allemaal liederen van Schubert en met een LP van de Wiener Sängerknaben waarop enkele ‘kaskrakers’ van Schubert naast andere liederen werden gezongen. Ik kon er uren naar luisteren en zong altijd mee. Zo’n uitnodigende muziek, wat wil je nog meer? Mijn artistieke moeder zaliger – een jaar al is ze heengegaan – had het altijd over de Schubertiades van die veel te jong gestorven componist.

Ons Moe – iedereen noemde haar ‘ons Moe’ – ging niet naar een muziekschool, maar ze las veel over Mozart, over Vivaldi, Bach, Beethoven, Wagner, Chopin, muziek uit de renaissance en over wat een goeie mens Haydn wel moet geweest zijn met die prachtige Jahreszeiten en ja, uiteraard ook over Schubert. Ze vertelde dat die vier eigenlijk samenhoorden: “Dat hoort gij toch he jongen?” – “Ja moe, het is zo schoon he?”. Die vier dat waren Haydn, Mozart, Beethoven en Schubert. “Schubert he manneke, die hield Schubertiades, als we maar eens naar zoiets konden gaan he, dat moet toch nogal wat geweest zijn, die kameraden, allemaal zo’n goeie zangers en al”…“Ja, moe”…

Het is er niet van gekomen Moe dat we dat eens samen beleefden, maar ik heb het weekeinde dat ik Schubert in- en uitademde in de Oostenrijkse bergen aanhoudend aan u gedacht en ik ben er zeker van, gij waart erbij en hebt mee genoten. Weet ge nog dat ik vertelde van die CD van die Turkse tenor die in Wenen is opgegroeid? Die zanger heb ik niet alleen gehoord, ik had er ook een babbel mee, wat een aangename kerel en een groot talent is dat.”

Ik was dus op dé Schubertiade, eindelijk. En ik kan u verzekeren, beste lezers, het klinkt na en zal blijven naklinken want de verwenningen voor het oor volgden elkaar op. Wat een zaligheden toch en dat dan nog allemaal geleverd in akoestisch niet te verbeteren ruimten die het oog nog strelen ook. Voor- en nadien lekker eten en overnachten in een typisch huis van de streek, maakte het allemaal af en deed me de uitputtende lijdensweg van een chaotische treinreis – wat is de Deutsche Bundesbahn gedesorganiseerd met uren vertragingen en afgeschafte treinen! – vergeten. O ja, een zoete troost daarbij was ook de gedachte dat Schubert nooit het comfort van een ICE trein had genoten. De jonge man heeft nooit een trein weten rijden, hij deed het te voet en misschien eens een keer of zo met paard en kar. Wat zou hij gecomponeerd hebben, had hij de reis zoals ik ze heb moeten ondergaan, beleefd had? Iets vol dissonanten?

50 jaar Schubertiade – het historisch programma met nieuwe uitvoerders

De oprichters van de Schubertiade in Hohenems, later uitgebreid met het niet veraf gelegen dorpje Schwarzenberg, waren niemand minder dan de destijds wereldvermaarde tenor Hermann Prey en vooral Gerd Nachbauer die al in 1972 de “Mozartgemeinde Voralberg” opzette. Door toedoen van de zanger, die vooral Schubert wilde eren, werd het dan uiteindelijk de Schubertiade, voor het eerst in 1976. Prey stapte redelijk snel uit de organisatie om allerlei redenen, maar tot en met vandaag is de drijvende kracht achter dit alles nog steeds dezelfde Gerd Nachbauer. Hij bouwde de Schubertiade van toen uit tot een waar kunstbedrijf dat Schubert centraal stelt op een plaats die niemand zou verwachten.

Wat ooit een onbekend, kleiner stadje was met één groot gebouw: het paleis, groeide uit tot het belangrijkste wereldcentrum voor de kamermuziek om en rond Schubert. Concertreeksen zijn er twee maal per jaar in Hohenems en twee maal per jaar in Schwarzenberg. Dat trekt wereldwijd vele liefhebbers aan die komen genieten van ervaren grote namen en opkomend wereldtalent. Wie in Hohenems werd uitgenodigd, heeft meteen een referentie in de hand die overal de deuren opent. Een enorme verdienste van Gerd Nachbauer en zijn vele medewerkers. Dit moet blijven bestaan al is er de stille vrees dat Nachbauer misschien niet meteen opvolging heeft – de Schubertiade is zowat een eenmansvennootschap – en wat dan? Al de musici, de medewerkers, het publiek, de zalen, de musea die het stadje telt… Dat mag nooit verdwijnen of langzaamaan wegdeemsteren.

Het volledige programma kon ik niet volgen, daarvoor ontbrak de tijd. Twee dagen en vier concerten en een bezoek aan de verschillende musea vulden de paar dagen meer dan genoeg. Wat hoorde ik dan en waarom vind ik dat ook u er volgende keer of keren moet bij zijn? Lees er meer over met een klik op deze, en deze en deze link en overtuig jezelf dat je er moet zijn.