Twee meesters van het gezongen lied: tenor Ilker Arcayürek en zijn begeleider Ammiel Bushakevitz

Wie pinkte er nooit een traan weg bij het lezen van en het luisteren naar “Die schöne Müllerin”, de liedcyclus die elk hart niet onberoerd laat op muziek van Franz Schubert en teksten van de dichter Wilhelm Müller (what’s in a name?).

Onbeantwoorde liefde, het was de lijdensweg van Schubert. Zijn grote hart kende een open wonde. Die wonde weerklinkt in haast al zijn werken: de niet vervulde liefde, het verlangen naar een knuffel, een zoen, de blik in de ogen en ach zoveel meer. Müller moet het ook ervaren hebben want hoe kan je nu zo’n pakkende emotierijke bundel gedichten schrijven zonder liefdespijn ervaren te hebben? Müller en Schubert hebben op een bovenmenselijke wijze de liefde tot het mooiste en tegelijk het droevigste verheven. Wie beter dan de van eigen aard wat melancholische tenor Ilker Arcayürek kan deze liederen in alle aangrijpende finesses vertolken? Hij bereikt een andere dimensie, het is niet meer gewoon het zeer mooi vertolken, hij weent echt.

Is het door zijn moeilijke jeugdjaren en het zware labeur dat hem te beurt viel? Of is het zoals hij het me zelf zei: “Wij Turken zijn melancholisch hoor, zie maar naar onze TV soaps”. Ja, Ilker heeft Turkse wortels, maar dat is buiten zijn zwarte haren en zijn naam niets van te merken. Hij spreekt wondermooi Duits, heeft een zeer rijk gevarieerde woordenschat – het doet echt deugd met hem te praten – en hij heeft een enorme kennis vergaard en weet die zeer weloverwogen over te brengen. Later zullen we een interview met hem publiceren. Nog wat geduld a.u.b.

Ja, die o zo schöne Müllerin toch, waarom had ze geen oog voor die o zo verliefde jonge kerel en ging haar aandacht naar die andere uit? Ze luisterde niet, zelfs niet naar het beekje dat het haar altijd maar weer probeerde te vertellen met het ruisen van het water dat de jonge verliefde kerel zijn tranen mee deed stromen tot het riviertje en de jonge molenaar één worden en zij het nooit geweten zal hebben. Het is dramatisch, pijnlijk, maar zo diepgaand op muziek gezet dat de pijn, het lijden verzacht en aanvaard wordt. Het gaat allemaal veel dieper dan je kan vermoeden, telkens raakt het mij alvast dieper en dieper. Hoe rijp toch was die geniale Schubert? Was hij echt maar 31? Het is toch oneindig indrukwekkend op zich.

Indrukwekkend, zoals de teksten en de muziek was ook deze uitvoering. Arcayürek interpreteert niet, wat zou hij, hij zong het al zo dikwijls. Hij beleeft in al zijn vezels en drukt het uit in zijn zang, in zijn mimiek, in zijn gebaren, in zijn hele houding. Wat een nobel artiest is hij en hij wordt gevolgd, als was het een tweelingsbroer, door de pianist Bushakevitz. Ja ik moet tranen wegpinken en ik ben niet alleen, op het podium moet een zanger slikken op het einde. De dame naast mij fluistert me toe: “Hij breekt soms tijdens het uitvoeren omdat het hem zo diep raakt. Wat een uniek mens toch”. Het Gouden Label dat hij in 2018 mocht toegekend krijgen voor zijn eerste CD (ook Schubert) zou ik zo opnieuw geven, zonder nadenken, liefst meteen nog tijdens het concert. O ja, ik ben zeer ontroerd, samen met de enkele honderden toehoorders die even wachten met het applaus. De stilte moet eerst even gaan liggen, de muziek en de teksten moeten tot rust komen, ademen, diep en langzaam… Dan barst het los: bravo’s en voetengestamp op de houten vloer van de Markus-Sittikus-Saal, een van de beste zalen voor kamermuziek die ik ken, misschien wel ter wereld.

Winterreise…

Ik wandel door het stadje langs het riviertje. De bomen en begroeiing langs de oever doen me denken aan de Müllerincyclus en aan Die Forelle. In Schuberts tijd stonden er al die lelijke vierkante zielloze domme blokken nog niet, er stond niets lelijk ‘functioneel’, alleen mooi, simpel of rijkdom uitstralend maar altijd mooi, harmonisch, zachte kleuren, nooit opdringerig. En veel, heel veel natuur, zingende vogels non stop. Wat moet dat toch oneindig inspirerend geweest zijn. Het zet aan tot wandelen, tot waarnemen, tot luisteren naar de natuur, diep ademen, zorgen verzettend en vergetend. Schoonheid in de puurste vorm. Ja, dan komt zo’n artistiek talent als de geniale Schubert na de wandeling thuis met een massa muziek in het hoofd. Het was zelfs zoveel dat hij het nooit allemaal kon opschrijven. Winterreise is gelukkig wel aan het papier toevertrouwd. Het is een andere Schubert die hier componeert. Zwartgalliger. Hij wist het zo goed dat dat einde nu al kwam en dat het nog veel te vroeg was, dat hij zijn werk niet kon afmaken, hij had nog zo ontzettend veel te componeren, hij schreef als een bezetene het ene na het andere blad vol om toch maar die gehate door voor te zijn. En dan zijn er die gedichten, de Winterreise…

Andrè Schuen, een krachtige bariton uit Zuid-Tirol en de gedreven pianist Daniel Heide vertolken de bundel op muziek gezette gedichten die ook nu geschreven zijn door Wilhelm Müller. Wat een stem! Wat een warmdiepe kleur, wat een draagkracht. En ik heb de indruk dat de stem nog verder rijper wordt ook al is de zanger 42, een jaartje ouder dan de tenor die we in de namiddag hoorden. Schuberts entourage had het moeilijker met deze liederen die hij zeer kort voor zijn overlijden nog zelf zong. Eigenlijk genoten ze alleen maar van Der Lindenbaum. Schuberts woorden kregen waarheid: later zou het veel meer gewaardeerd worden allemaal. Toch kan ik zijn vrienden begrijpen. Ze konden het immers niet aanvaarden, wie zou het wel?, dat net deze jonge, zo getalenteerde vriendelijke kerel waar ze zoveel plezier en muzikale hoogstandjes mee beleefden, zo dicht bij de dood stond? Ze wisten het eigenlijk wel, maar ja…

Schuen zingt meeslepend, de piano heeft het zo koud als de vrieskou die in de noten weerklinkt of ze doet de bevroren tranen ontdooien terwijl de zanger zijn trieste verhaal vertolkt. Had ‘die Post’ toch maar die zo verwachte brief met goed nieuws gebracht. Helaas, driewerf helaas… De laatste hoop valt met de bladeren van de bomen… Het is het laatste gedicht / lied uit de cyclus. Schubert sloot de ogen… Een stilte overvalt het publiek, niemand durft het applaus te starten. Zo diep is iedereen onder de indruk. Tot één iemand voorzichtig in de handen klapt en dan barst het los. Net zoals Ilker en Ammiel moeten Andrè en Daniel meermaals terug het publiek groeten om de bravo’s, het voetengestamp op de houten vloer en een zeer dankbaar applaus in ontvangst te nemen.

Mijn twee dagen Schubertiade in Hohenems zitten er op. Ik vrees een lijdensweg met de Deutsche Bahn richting thuis. De vrees wordt bevestigd. Ach, ik heb wat extra nachturen om door te mijmeren over al het moois dat ik mocht genieten en absorberen en hoe ik het in woorden zou gieten voor u, lezers van ons aller Klassiek Centraal. Dank u wel!