Haydn en Mozart domineren nog altijd het beeld van de late achttiende-eeuwse muziek. Daardoor verdwijnen de vele musici en componisten die tussen de grote namen opereerden gemakkelijk naar de achtergrond. Niccolò Mestrino (1748–1789) is daarvan een opmerkelijk voorbeeld. De Italiaanse violist werkte vanaf 1780 als concertmeester in de Esterházykapel van Joseph Haydn, trok later naar Parijs en werd er door Giovanni Battista Viotti aangesteld als orkestleider. Hij stierf er in 1789, amper 41 jaar oud. Van zijn leven is relatief weinig bekend, van zijn muziek bleef slechts een beperkt aantal werken bewaard.
Deze nieuwe Ramée-uitgave haalt Mestrino uit die schaduw. Plamena Nikitassova neemt als soliste én artistiek leider met Les Élémens twee vioolconcerten en een sonate voor viool en cello onder handen – muziek die tot nu toe nauwelijks beschikbaar was en hier voor het eerst op cd wordt vastgelegd.
Zonder vertoon
Dat Mestrino in de eerste plaats een uitzonderlijk violist was, wordt meteen duidelijk in het Vioolconcerto nr. 6 in E groot. De solopartij is veeleisend, met hoge registers, snelle passages, grote sprongen en dubbele grepen. Toch klinkt ze bij Nikitassova nergens als een opeenstapeling van technische hindernissen. Ze speelt licht en soepel: de virtuositeit is voortdurend aanwezig, maar wordt nooit een doel op zich.
Daarbij speelt ook haar instrument een rol. Nikitassova bespeelt een viool van Nicolas Lupot uit 1783, die in deze opname helder en slank klinkt, met voldoende kern zonder zwaar te worden. In de kleine bezetting van Les Élémens blijft de soloviool nauw verbonden met het ensemble. De begeleiding reageert alert op de impulsen van de soliste. De sfeervolle inleiding, met donkere strijkers, zet meteen een karaktervolle toon; hobo's en hoorns voegen kleur toe zonder het klankbeeld te verzwaren.
Het E-grootconcerto maakt tegelijk duidelijk waar de grenzen van Mestrino als componist liggen. De eerste beweging sluit qua vorm aan bij de klassieke ontwikkelingen van zijn tijd, maar Mestrino lijkt minder geïnteresseerd in de ontwikkeling van een muzikaal idee dan in de mogelijkheden die hij de solist kan bieden. Thema's worden eerder gebruikt als vertrekpunt voor nieuwe virtuoze passages dan dat ze verder worden ontwikkeld. Daardoor verloopt de muziek vlot en aantrekkelijk, maar blijft ze compositorisch soms aan de oppervlakte.
Juist daarom vormt de Romance een interessant contrast. Hier hoeft Mestrino zijn technische vernuft niet voortdurend uit te spelen en krijgt de viool alle ruimte om te zingen. Dat doet Nikitassova met gevoel voor expressie en proportie. Het daaropvolgende Rondo brengt de beweeglijkheid en virtuoze bravoure terug, waardoor de drie delen samen een helder beeld geven van Mestrino's sterke kanten én beperkingen.
Tussen salon en concertzaal
De Sonate voor viool en cello in D groot verbreedt het beeld en zorgt tegelijk voor een andere luisterervaring. Christophe Coin is een sterke partner voor Nikitassova. De twee musici behandelen hun partijen als gelijkwaardige stemmen en zijn perfect op elkaar ingespeeld, waardoor de sonate een uitgesproken kamermuzikaal karakter krijgt. De muziek heeft hier een directe charme die ook in de uitvoering volledig tot haar recht komt. Vooral het Romance Andantino overtuigt door zijn intimiteit. Hier treedt minder de virtuoze componist naar voren dan een musicus met gevoel voor melodie en voor een eenvoudige, directe muzikale gedachte.
Het Vioolconcerto nr. 9 in Es groot sluit sterker aan bij de virtuoze concertpraktijk die in Frankrijk rond Viotti tot ontwikkeling kwam. De soloviool krijgt er meer ruimte om te schitteren, maar Nikitassova maakt van die momenten geen demonstratie. Ze houdt de muziek beweeglijk en elegant, ook wanneer de technische eisen hoog oplopen, en verliest daarbij de grote lijn niet.
Het eerste deel, Maestoso, begint opvallend verfijnd en licht, minder plechtig dan de aanduiding misschien doet vermoeden. De viool krijgt alle ruimte om te zingen, terwijl het kamerensemble haar helder en soepel omringt. Een kort intermezzo van het continuo brengt even een andere kleur in het geheel. Bijzonder is ook de Romance, waarin het portamento een opvallende rol speelt. De kleine glijdingen geven de vioolpartij een warme, expressieve soepelheid die voor hedendaagse oren al snel romantischer klinkt dan ze in haar historische context bedoeld kan zijn. Nikitassova verwerkt ze zo natuurlijk dat ze nergens als een effect op zichzelf gaan klinken.
Toch begint hier ook de herhaling te wegen. Mestrino beschikt over verfijnde middelen, maar keert er binnen dit concerto geregeld naar terug. Wat aanvankelijk als een herkenbare stijl werkt, verliest daardoor gaandeweg aan verrassing. Ook het Rondo Allegro wordt met zorg en elegantie gespeeld, maar weet de luisterervaring nauwelijks nog een nieuwe richting uit te sturen. Na de eerdere delen heeft deze finale daardoor iets van meer van hetzelfde.
De opname uit de Martinskirche in Bazel is helder en ruimtelijk. De soloviool staat duidelijk vooraan, zonder dat het ensemble naar de achtergrond verdwijnt. Vooral in de langzamere delen werkt die balans goed: de muziek krijgt ruimte zonder haar intimiteit te verliezen.
Een musicus uit de schaduw
Mestrino is als componist te ongelijkmatig om hem naast Haydn of Mozart te plaatsen. Zijn kracht ligt vooral in de combinatie van virtuositeit, melodische charme en directe expressie; wanneer een muzikaal idee langer moet worden gedragen en ontwikkeld, verliest zijn muziek soms aan spanning. Juist daardoor wordt duidelijk waar hij thuishoort: op een interessant kruispunt tussen de Italiaanse viooltraditie, de omgeving van Haydn en de Franse concertpraktijk rond Viotti.
Deze opname haalt deze musicus uit de schaduw. Nikitassova en Les Élémens spelen Mestrino met elegantie en speelplezier en maken nieuwsgierig naar een componist die lange tijd buiten beeld bleef. Het resultaat is geen vergeten meesterwerk, wel een overtuigend portret van een violist die zich op het snijpunt van twee muzikale werelden bevond.
