Het derde concert van het Antwerp Spring Festival vond plaats in de Handelsbeurs — de vaste concertlocatie van het festival. Hoewel het gebouw oorspronkelijk niet als concertzaal werd ontworpen, blijft het een bijzondere plek om muziek te beleven. De monumentale ruimte en haar geschiedenis zorgen telkens opnieuw voor een eigen, licht vervreemdende sfeer. Het thema van de avond luidde: ‘De betovering van het Stabat Mater’.
Het programma was opgebouwd uit vier duidelijke luiken: Fratres van Arvo Pärt, de Drei geistliche Gesänge van Alfred Schnittke, de wereldpremière van Veni Sancte Spiritus van Pēteris Vasks en als afsluiter Pergolesi’s Stabat Mater. Vier werken, vier benaderingen van spiritualiteit — en toch één doorlopende lijn: verstilling.
De opening zat meteen goed met een indringende Fratres. Pärts muziek is onmiddellijk herkenbaar door haar eenvoud en haar repetitieve karakter, zonder ooit in leegte te vervallen. Hij noemt zijn stijl zelf “tintinnabuli”, Latijn voor ‘klokjes’. Fratres bestaat in verschillende versies; deze avond hoorden we die voor strijkers en percussie — voor mij een nieuwe ervaring. Het excellente Mechelse ensemble Casco Phil, onder leiding van Benjamin Haemhouts, bracht een bezielde en diepgaande interpretatie, opgebouwd vanuit een fragiel pianissimo, al werd dat soms verstoord door een luidruchtige airco. Het thema ‘verstilling’, de rode draad doorheen het programma, werd hier meteen tastbaar. De toon was gezet. Het publiek geconcentreerd.
Zonder onderbreking schoof het programma door naar Schnittke. Zijn Drei geistliche Gesänge klonken als ingetogen gebeden, sober maar geladen. Het Vlaams Radiokoor hield het bewust klein: geen grote gebaren, maar een warme, compacte koorklank die de muziek haar volle gewicht gaf. Waar Schnittke vroeger vaak de grenzen opzocht, leek hij hier juist alles terug te plooien naar de essentie. Het resultaat was kwetsbaar en eerlijk. Die introspectie vond een logisch vervolg in de wereldpremière van Vasks. Veni Sancte Spiritus vertrekt vanuit een eeuwenoude gregoriaanse tekst, oorspronkelijk gebruikt tijdens de pinksterliturgie en, bijvoorbeeld, bij pauselijke inhuldigingen. De bezwerende tekst roept de Heilige Geest op om inspiratie te brengen.
Vasks schreef zijn eerste muziek onder het communistische regime, dat weinig ruimte liet voor religieuze expressie. Toch bleven muziek en spiritualiteit voor hem onlosmakelijk verbonden. Na de dood van zijn vader en het einde van het communisme ontwikkelde hij een omvangrijk religieus oeuvre, waarvoor hij in 2022 de Europese Kerkmuziekprijs ontving. De inmiddels tachtigjarige componist begon vijf jaar geleden aan dit werk. Hoewel duidelijk geworteld in religieuze traditie, werd in de inleiding benadrukt dat het stuk verder reikt dan louter liturgie.
Het stuk ontvouwde zich langzaam en filmisch, bijna als een landschap dat zich in nevelen prijsgeeft. Geen grote dramatische pieken, wel een constante ademhaling, een zoeken naar balans, een stilstand van de natuur, met gesloten ogen tussen hemel en aarde — een plek zonder duidelijke contouren, maar met een sterke innerlijke rust. Het lijkt alsof Vasks bewust heeft ingezet op de cadans en de betekenis van de woorden van deze sequentia, en net die gevoeligheid geeft de compositie extra diepte. De kracht ligt bovendien in het feit dat het spirituele niet wordt opgelegd, maar openblijft voor interpretatie. Tegelijkertijd houdt hij de wereld een ongemakkelijke spiegel voor. In diverse interviews roept hij de wereld op om weer bij zinnen te komen.
Koor en orkest brachten deze wereldcreatie met zichtbaar plezier en overtuiging, maar vooral met een opvallende vanzelfsprekendheid. Het koor zong ontspannen en natuurlijk, bijna moeiteloos, terwijl het orkest — met een ongekende, ook visueel voelbare expressie — de muzikale landschappen schilderde. Alles leek organisch in elkaar over te vloeien, zonder zwakke momenten of breuken in de spanningsboog. De muzikale ‘film’ liep ononderbroken door en hield van begin tot eind haar betoverende greep vast.
Daarna volgde wat presentatrice Vicky Versavel het hoogtepunt van de avond noemde: het Stabat Mater van Pergolesi. Deze middeleeuwse Latijnse hymne verwoordt het verdriet van Maria bij de kruisiging van Jezus en nodigt de luisteraar uit die pijn mee te voelen. Pergolesi — die veel te jong overleed — was in zijn tijd niets minder dan een soort rockster: razend populair, invloedrijk en alomtegenwoordig. In dit werk balanceert hij voortdurend tussen devotie en drama, tussen gebed en iets dat bijna operatisch aanvoelt. Het blijft telkens weer wennen om deze muziek op moderne instrumenten te horen. Wie vertrouwd is met historische uitvoeringen moet zijn intern kompas even herijken. Tegelijk heeft elke uitvoering haar eigen kracht en zeggingskracht, en ook hier loonde het om die openheid te bewaren.
De solisten, de Franse Marie-Juliette Ghazarian en de Portugese Camila Mandillo, brachten het werk met overtuiging. Ghazarian — officieel mezzosopraan, maar met een opvallend diepe, bijna altkleurige klank — vormde een mooi contrast met de heldere sopraan van Mandillo. Er waren uitgesproken hoogtepunten, passages die echt naar de keel grepen. Tegelijk klonken sommige delen wat vlakker, alsof het spanningsveld niet altijd volledig werd benut. Net de momenten waarop beide zangeressen echt naar elkaar toe groeiden — bijna in elkaars stem kropen — waren bijzonder sterk en hadden gerust nog vaker mogen voorkomen. Met hun operatische achtergrond hadden ze bovendien nog verder kunnen gaan in zowel de muzikale als de vormelijke interpretatie. Juist daar, in die extra laag van expressie, interactie en durf, had deze uitvoering nog aan kracht kunnen winnen. Hun prestatie en die van de andere artiesten werd meer dan terecht beloond met een staande ovatie van het enthousiaste publiek. Het minutenlange applaus voelde als een ontlading na een concert dat volledig in het teken stond van verstilling.
Wie deze bijzondere avond gemist heeft, krijgt gelukkig nog een tweede kans. U kunt dit concert opnieuw bijwonen op donderdag 30 april 2026 in de kathedraal van Mechelen, in het kader van het Lunalia Festival. Het concert wordt bovendien live uitgezonden op Klara.
