Gitaar en piano: het is een combinatie die je in de concertzaal niet dagelijks tegenkomt, en waarvoor ook vandaag nog geen overdaad aan repertoire bestaat. Het On The Edge Duo, gevormd door gitarist Francesco Di Giandomenico en pianist Fabio Afrune, kiest er bovendien voor om binnen die bezetting uitsluitend muziek van nog levende componisten te spelen. Hun cd On the Edge wordt zo niet alleen een kennismaking met een bijzonder duo, maar ook met componisten die elk op hun eigen manier de mogelijkheden van gitaar en piano verkennen. Naar aanleiding van de cd spraken we met Francesco Di Giandomenico over de totstandkoming van het album, de samenwerkingen met de componisten en het persoonlijke verhaal achter de titel.
Twee instrumenten, één klank
De opname klinkt helder en transparant, met een goed evenwicht tussen beide instrumenten. Die balans is ook in het musiceren zelf hoorbaar. Geen van beide musici plaatst zich nadrukkelijk op de voorgrond. Ze gunnen elkaar hun momenten, maar vullen elkaar ook aan. Zo ontstaat geen verhouding tussen solist en begeleider, maar een echte dialoog waarin de twee instrumenten soms tegenover elkaar komen te staan en zich op andere momenten bijna ongemerkt met elkaar vermengen.
Di Giandomenico en Afrune bevestigen dat dit uitgangspunt bewust gekozen is: "Voor ons begint balans met een idee van klank: het duo heeft een eigen, herkenbare identiteit. De versmelting van de klankkleuren van de twee instrumenten schept iets nieuws, in plaats van gitaar en piano gewoon naast elkaar te zetten." Dat idee stuurt volgens hem alles, van het instuderen van de eigen partij tot de analyse van de partituur en het samen repeteren: "Ieder van ons is zich ervan bewust dat zijn instrument deel uitmaakt van een groter geheel waarmee het voortdurend in interactie is."
Wat de twee instrumenten voor het duo zo aantrekkelijk maakt, is juist hun verschil: "We zijn gefascineerd door hoe verschillend de twee instrumenten zijn, en door de mogelijkheid om onbekende klankbalansen te verkennen. Wat op het eerste gezicht een moeilijkheid lijkt, kan een kans worden om een nieuw perspectief te ontdekken." Als voorbeeld noemt hij de akoestische asymmetrie: de piano heeft een breed dynamisch bereik en veel projectie, terwijl de gitaar van nature ingetogener klinkt: "Door het gewicht en de intensiteit van beide instrumenten zorgvuldig tegen elkaar af te wegen, kunnen we een dynamisch bereik bereiken dat aanzienlijk breder is dan wat elk instrument afzonderlijk zou kunnen bieden. Hetzelfde geldt voor timbre, articulatie, resonantie en registergebruik."
Een spiegel van de wereld
De keuze voor het repertoire is niet willekeurig: het duo liet zich bij het samenstellen ervan inspireren door Schopenhauers gedachte dat muziek in zekere zin de wereld kan weerspiegelen. Di Giandomenico ziet in deze cd een beeld van de tijd waarin we leven: gefragmenteerd en tegenstrijdig, maar met onverwachte raakvlakken tussen wat op het eerste gezicht ver van elkaar verwijderd lijkt. Het duo zocht daarom bewust niet naar stilistische eenheid, maar naar een programma waarin verschillende muzikale talen elkaar kunnen aanvullen en waarin juist de contrasten betekenis krijgen.
Met Snippers van Annette Kruisbrink (°1958) wordt meteen de toon gezet. De muziek begint niet voorzichtig: ze is agressief en energiek. Korte muzikale ideeën schieten heen en weer tussen piano en gitaar, waarbij beide instrumenten elkaar voortdurend uitdagen. Het is een opening die je onmiddellijk in het verhaal van deze cd trekt.
Di Giandomenico leerde Kruisbrink een aantal jaren geleden kennen op het Nordhorn Guitar Festival in Duitsland: "Ze is een opmerkelijk productieve componiste wier muziek een magnetische kwaliteit heeft: ze trekt de luisteraar mee en leidt hem door complex, onverwacht gebied. Dat is vooral voelbaar in Snippers. Het stuk lijkt zich te ontvouwen in filmische beelden die elkaar opvolgen, soms overlappen, soms uitdijen, en zo een sfeer creëren die zowel dromerig als dystopisch is." Het duo koos het stuk bewust als opener omdat het volgens Di Giandomenico "iets essentieels van het album" vangt, "met zijn contrasten en onverwachte verbindingen".
Hoe krijgen Di Giandomenico en Afrune die razendsnelle karakterwisselingen voor elkaar? "Tijdens het individuele oefenen en de repetities werken we aan een gedeeld gevoel van ademhaling. Dat kost tijd: het groeit niet alleen uit onze muzikale gevoeligheid, maar ook uit het luisteren naar hoe een klank ontstaat en resoneert op elk instrument." Die gedeelde adem, zo vertelt hij, is precies wat hen door de plotselinge omslagen in Snippers heen loodst, zonder dat de continuïteit van het stuk verloren gaat.
Opvallend is vooral dat die nieuwsgierigheid niet wegebt. Integendeel: van Snippers tot de laatste noot blijf je luisteren, iets wat bij een recital met uitsluitend hedendaagse muziek niet vanzelfsprekend is. Kruisbrinks compacte werk doet precies wat een goede opening moet doen: het maakt nieuwsgierig naar wat volgt.
Opdrachten op maat
William Bland (°1947) kiest in Kindred Spirits voor twee heel verschillende karakters. Dragon is ritmisch vitaal en kleurrijk, met een sterke motorische energie, terwijl Pastorale een bijna tegengestelde ervaring biedt: de beweging wordt rustiger en de muziek krijgt een meer meditatief en lyrisch karakter. Het contrast werkt goed en laat horen hoe flexibel beide instrumenten kunnen worden ingezet.
Dat contrast is deels het resultaat van een intensieve dialoog tussen componist en uitvoerders: "William Bland en ik hebben uitgebreid gesproken, vooral over Dragon, terwijl we op zoek gingen naar het gewelddadige, wilde geluid dat hij voor ogen had. Het was een enorm stimulerende uitwisseling en het begin van een artistieke relatie die tot op vandaag voortduurt." Deze samenwerking bracht het duo er bovendien toe om zich te verdiepen in Blands zes sonates voor gitaar en piano, opgedragen aan David Starobin: een repertoire dat nog gedeeltelijk onuitgegeven is en waarin de muziek een zodanige intensiteit, schoonheid en diepgang bereikt dat de volledige cyclus kan worden beschouwd als een absoluut meesterwerk en een mijlpaal binnen het repertoire voor deze bezetting.
Ook Six danses de Transylvanie van Adrian Andrei (°1977) brengt een nieuwe sfeer. De zes korte delen vertrekken vanuit de muzikale traditie van Transsylvanië, maar krijgen een uitgesproken hedendaagse klankwereld. De muziek wisselt voortdurend van stemming, en beide musici geven die verschillende karakters overtuigend vorm. De meer uitbundige dansen hebben iets aards en direct, terwijl de Rondes een ingetogener karakter laten horen. De piano krijgt geregeld een percussieve functie, terwijl de gitaar kan zingen, fluisteren of ritmisch tegengewicht bieden.
Opmerkelijk genoeg ontstond dit stuk bijna als een vorm van gedachtelezen: "Toen we Adrian Andrei benaderden, kenden we al enkele van zijn composities en hoopten we dat hij iets zou schrijven dat dicht bij de geest van Bartóks dansen zou liggen. We hadden hem dat niet verteld, en toch stuurde hij ons al na een paar dagen precies de muziek die we ons hadden voorgesteld."
Het slot is voor Giorgio Mirto (°1972) met Introduction & Bridge of Lights. De rustige, melodieuze introductie vormt een mooie overgang naar een werk waarin de kwaliteiten van het duo misschien wel het meest subtiel naar voren komen. De piano is licht en helder, met subtiele lichtschakeringen, terwijl de gitaar daar soepel op aansluit. Grote effecten zijn hier niet nodig: de muziek ontvouwt zich geleidelijk en krijgt daardoor iets beschouwelijks.
Ook hier ging aan de compositie een intiem gesprek vooraf. Bridge of Lights maakte oorspronkelijk deel uit van het drieluik Three Sacred Pieces, maar het duo voelde dat het stuk een eigen leven verdiende, voorafgegaan door een introductie: "Op een avond vroeg Giorgio me hoe ik me die introductie voorstelde. Ik beschreef iets dromerigs, transparants, zwevends, etherisch en kristalhelder. Toen hij het stuk enige tijd later opstuurde, hoorde ik precies dat beeld terug, omgezet in muziek. Het was een werkelijk verrassend moment." Na de beweeglijkheid en ritmische energie van een aantal voorafgaande werken voelt dit als een natuurlijke terugkeer naar de intimiteit van de twee instrumenten.
Verstilling
Met de Intermezzi van Stephen Goss (°1964) komt er vervolgens ruimte voor verstilling. Deze zes korte stukken vormen een fijnzinnige cyclus waarin klank, resonantie en de verhouding tussen beweging en stilte centraal staan. Vooral Serenade en Lament spreken aan door hun intimiteit en lyrische kwaliteit. Ballad lijkt die verstilling juist te doorbreken: het stuk klinkt ruiger en aardser en zet je als luisteraar weer even met beide voeten op de grond. Die contrasten geven de cyclus een mooie spanning.
Goss put voor deze cyclus uit Schuberts liederen, waarbij hij fragmenten of sferen eruit haalt en die, in zijn eigen woorden, "op onverwachte manieren" verder ontwikkelt. Voor het duo vraagt dat om een sobere, soms bijna ijle speelwijze waarin elk element zijn volle gewicht moet krijgen: "We werken met subtiele verschuivingen in timing en met de expressieve middelen van beide instrumenten – timbre, resonantie en legato – om de verschillende karakters naar voren te brengen." Als er één deel moet worden aangewezen, kiezen Di Giandomenico en Afrune juist voor Ballad: "Met heel weinig noten schept Goss een uitgestrekte en gelaagde klankwereld. Die dualiteit – eenvoud als fundament van complexiteit – fascineert ons enorm."
Een titel met een persoonlijke lading
On the Edge is de naam van zowel het duo als de cd, en die titel draagt volgens Di Giandomenico en Afrune een dubbele betekenis in zich: "De titel weerspiegelt onze overtuiging dat verschillende perspectieven verschillende mogelijkheden kunnen onthullen. In die zin heeft een grens een dubbele betekenis: het is een begrenzing, maar het kan ook een vertrekpunt zijn van waaruit je nieuwe perspectieven en horizonten kunt verbeelden. De titel draagt dus een idee van overstijging in zich – van reiken voorbij wat al vastligt."
Achter het album schuilt bovendien een persoonlijk verhaal. De cd is opgedragen aan Giovanni Di Giandomenico, de vader van de gitarist, die in 2025 plotseling ziek werd en iets meer dan een maand later overleed. Dat gebeurde precies in de periode waarin Francesco en Fabio Afrune intensief bezig waren met het herzien van de stukken en de voorbereiding van de opname: "Voor mij raakten het verlies van mijn vader en de muziek op dit album met elkaar verweven." Toen Doberman Musique februari voorstelde als releasemaand – de maand waarin zijn vader geboren was – voelde dat toeval bijna als een bevestiging van die verbondenheid. Het album verscheen uiteindelijk op 20 februari, de verjaardag van zijn vader: "Als ik terugkijk op hoe deze gebeurtenissen samenkwamen, kan ik bijna aanvoelen wat Sartre 'de strenge keten van omstandigheden' noemt."
Wat het duo hoopt dat luisteraars uit het album meenemen, is uiteindelijk tweeledig: "Een gevoel voor de schoonheid en de fascinatie van de muziek die we het geluk hadden te mogen opnemen, en daarnaast een dubbel gevoel: de ontdekking van iets nieuws, via de wereldpremières, en de herkenning van iets vertrouwds. Ondanks hun verschillende muzikale talen zijn deze werken op de een of andere manier een weerspiegeling van de tijd en het leven dat we leiden."
Aan de grens van het vertrouwde
Wat deze opname uiteindelijk bijzonder maakt, is dat ze een ongebruikelijke instrumentale combinatie niet als curiositeit presenteert, maar als een volwaardige klankwereld. Gitaar en piano blijken elkaar niet alleen te kunnen aanvullen, maar ook voortdurend nieuwe verhoudingen op te roepen. De componisten hebben ieder een eigen stem en de werken een duidelijke persoonlijkheid. Dit zijn geen epigonen en ook geen composities die vooral interessant willen zijn omdat ze bewust vreemd of moeilijk klinken – de verscheidenheid en klankrijkdom houden de aandacht vast zonder dat het album zich laat herleiden tot één herkenbare stijl of esthetiek.
Van de onstuimige opening met Snippers tot de meer verstilde momenten bij Goss en Mirto blijft er iets te ontdekken, zonder dat de samenhang van het programma verloren gaat. Zo maakt de cd de spiegel waarmee dit verhaal begon ook werkelijk waar: gefragmenteerd en gevarieerd, en juist daardoor een oprecht beeld van de tijd waarin we leven. Dat je na Snippers ook werkelijk aan één stuk wilt blijven luisteren, is misschien wel het beste compliment dat deze cd kan krijgen.
