Er zijn van die projecten die niet toevallig ontstaan, maar die het resultaat zijn van een lang innerlijk rijpingsproces.

Uw Vlees en Bloed: een passie vol volk van Jef Neve is zo’n werk. Aan de vooravond van de wereldpremière sprak Werner De Smet met de componist over zijn diepe band met Bach, zijn samenwerking met schrijver Jeroen Olyslaegers, en waarom hij zichzelf al lang niet meer als jazzmuzikant beschouwt.

Een eeuwenoud verhaal, opnieuw urgent

De passie als muzikale vorm heeft iets fundamenteel onvermijdelijks. Ze confronteert ons met het offer van de onschuldige, met de weerbarstigheid van de massa, met de vraag wie of wat wij bereid zijn op te offeren voor onze eigen gemoedsrust. Jef Neve ziet dat gegeven als tijdloos én broodnodig: „Het is een eeuwenoud verhaal dat mensen die ons confronteren met tekortkomingen in de maatschappij zelf worden opgeofferd. Daarom moeten we dit verhaal blijven vertellen.”

Zijn hommage aan Bach is geen nostalgische blik achteruit, maar een bewuste terugkeer naar een levende bron. De muzikale reflecties op de grote barokmeester zijn voor de oplettende luisteraar onmiskenbaar aanwezig, maar de ode situeert zich evenzeer in de dramaturgische structuur die librettist Jeroen Olyslaegers nauwgezet heeft bewaakt. „De luisteraar zal duidelijke muzikale reflecties horen van mijn diepgewortelde passie voor Bach,” zegt Neve, en hij bedoelt dat woord ‘passie’ zowel in muzikale als in persoonlijke zin.

Dat hij daarbij bewust aansluiting zoekt bij de klassieke architectuur van het genre, hoeft niet te verbazen. De eeuwenoude afwisseling van vertelling, reflectie en collectieve bezinning blijft immers een krachtig vehikel om een publiek mee te nemen door een verhaal dat tegelijk individueel en universeel is. Hoe die vertrouwde vormen zich precies verhouden tot zijn eigen muzikale taal, laat Neve voorlopig nog in het midden: „Dat kan je ontdekken tijdens de wereldpremière van deze compositie.” De uitspraak klinkt speels, maar verraadt ook een componist die ervan overtuigd is dat sommige antwoorden pas in de muziek zelf gegeven kunnen worden.

Het vertrekpunt van het project lag bij vocaal ensemble Reflection, waarmee Neve eerder al zijn Rain Requiem tot leven bracht – een grootschalige compositie als ode aan de slachtoffers van de watersnood die het zuiden van België trof, ontstaan in samenwerking met auteur David Van Reybrouck. Die lijn zet zich voort: Neve als componist die grote maatschappelijke trauma’s en vragen omzet in muziek met een koor als klinkend middelpunt. Wie zijn parcours overschouwt, merkt dat dit engagement geen recente ontwikkeling is. Zijn eerste album op een major label droeg de veelzeggende titel Nobody is Illegal, een project waarvan de thematiek vandaag nauwelijks minder urgent klinkt dan twintig jaar geleden. Ook zijn werk met Ghetto Classics in de sloppenwijken van Nairobi getuigt van een kunstenaar die zich bewust verhoudt tot de wereld rondom hem.

Tekst als kompas

De samenwerking met Jeroen Olyslaegers verliep ongewoon: beiden werkten onafhankelijk van elkaar. Neve ontving de tekst pas wanneer Olyslaegers er volledig klaar mee was. Maar die afstand bleek vruchtbaar. „De tekst heeft me enorm geïnspireerd om het juiste metrum te zetten,” vertelt Neve. „Alles begint met het respect voor de tekst. Vanuit die intentie hoefde ik als componist geen extra laag toe te voegen.”

Die terughoudendheid is kenmerkend voor zijn aanpak. Waar sommige componisten de literaire bron naar hun hand willen zetten, kiest Neve voor luisteren. De tekst dicteert; de muziek volgt en verdiept. Nergens wordt dat principe duidelijker dan in de figuur van de evangelist, die in dit werk verschijnt als een oververmoeide moeder. In de klassieke passie-traditie is de evangelist een onpersoonlijke verteller, een doorgeefluik van het verhaal. Hier wordt die afstand opgeheven. De evangelist krijgt een uitgesproken menselijk gezicht, waardoor het bijbelse verhaal dichter bij de leefwereld van vandaag komt te staan. „Ik heb deze figuur zo natuurlijk mogelijk proberen neer te zetten in de muziek,” zegt hij, en hij is uitdrukkelijk blij met de artistieke samenwerking met Ann Pierlé voor die rol. Die ‘natuurlijkheid’ is geen eenvoud, maar eerder de hoogste ambitie: een figuur creëren die voelt alsof ze altijd al zo had moeten klinken.

Voor de uitvoering werkt Neve samen met Reflection en B.O.X., twee ensembles met een verschillende muzikale achtergrond en klankcultuur. Ook daarin weerspiegelt zich de spanning tussen traditie en actualiteit die door het hele project loopt.

Het lam als spiegel

Centraal in Uw Vlees en Bloed staat het beeld van het lam – hier verschijnend als een puberfiguur, met alle kwetsbaarheid en ontworteling die dat meebrengt. Voor Neve overstijgt dat symbool zijn religieuze herkomst: „Een lam straalt ongeremde onschuld uit.” Het is precies die onschuld – en de maatschappelijke reflex om ze te offeren – die de passie-traditie zo urgent maakt voor het heden.

Het werk snijdt bewust hedendaagse thema’s aan: klimaatangst, de druk van sociale media, de spanning tussen generaties. Toch pretendeert de muziek niet die thema’s te illustreren of er een moreel oordeel over te vellen. Het vertrouwen in de tekst en in de luisteraar volstaat. „Alles begint met het respect voor de tekst,” zegt Neve daarover. Vanuit die houding ontstaat een werk dat vragen stelt zonder antwoorden op te dringen, en dat de actualiteit niet gebruikt als decor, maar als onvermijdelijke context.

Klassieke wortels, jazzachtige mythe

Misschien wel het meest opvallende aan dit gesprek is hoe resoluut Neve de identiteit van ‘jazzmuzikant’ van zich afschudt – een etiket dat de buitenwereld hem al jaren opplakt, maar dat hij nooit volledig als zijn eigen heeft ervaren: „Ik beschouw mezelf niet als een jazzmuzikant. Ik schrijf al langer klassieke composities dan dat ik improviseer.”

Die uitspraak werpt een ander licht op zijn hele carrière. Wat door velen wordt gezien als een succesvolle jazzloopbaan, beschouwt Neve zelf eerder als een reeks uitstappen vanuit een fundamenteel compositorische praktijk: „De grond van waaruit ik muziek maak, zal altijd vertrekken vanuit een compositorische structuur, ook als ik improviseer.” Dat verklaart wellicht ook waarom improvisatie in deze passie nauwelijks een rol speelt. „Dat is hier inderdaad niet van toepassing, alles is uitgeschreven.”

Wanneer hij zichzelf situeert binnen een bredere muzikale traditie, verwijst hij spontaan naar Bach en Mozart, componisten die hun eigen werk niet alleen schreven maar ook uitvoerden: „Dat is voor mij heel organisch.” De pianist op het podium en de componist aan de schrijftafel zijn voor hem geen verschillende personen, maar twee uitdrukkingsvormen van dezelfde artistieke identiteit.

Als hij terugkijkt op zijn parcours, omschrijft Neve het eerder als een logische lijn dan als een breuk: „Ik zie mezelf in de eerste plaats als klassiek componist die tijdens zijn carrière uitstappen heeft gemaakt naar de jazzwereld. Dit voelt daarom veel meer aan als een logische volgende stap op een pad dat ik reeds lang geleden ben ingeslagen.” Zijn muzikale hart klopt vooral bij het maken van klassieke composities waarbij hij de tijd kan nemen om elke stem mooi uit te werken. In een tijd waarin snelheid en onmiddellijke impact vaak de norm zijn, klinkt dat bijna als een artistiek manifest.

Bach blijft daarbij zijn permanente ijkpunt. Op de vraag naar welke muziek hij terugkeert wanneer hij inspiratie zoekt, antwoordt Neve zonder aarzeling: „Bach.” Het is een antwoord dat tegelijk eenvoudig en veelzeggend is. Sommige invloeden worden met de jaren niet kleiner, maar groter.

Een catharsis voor het publiek

Wat hoopt Neve teweeg te brengen bij zijn publiek? „Ik hoop dat mensen reflecteren over hun eigen positie in de maatschappij na het beluisteren van dit werk. Dat ze een catharsis beleven tijdens het aanhoren van de creatie.” Het is een klassiek doel in de meest letterlijke zin: Aristoteles zou het herkennen.

Of muziek daadwerkelijk perspectieven kan verschuiven, is een vraag die Neve niet dogmatisch beantwoordt, maar er ook niet cynisch over is: „Dat hoop ik alleszins, zeker met een dergelijke sterke tekst erbij.” Die uitspraak verraadt een geloof in de kracht van kunst dat niet luidruchtig of naïef is, maar wel hardnekkig.

Uw Vlees en Bloed: een passie vol volk wordt uitgevoerd door vocaal ensemble Reflection en B.O.X, met Ann Pierlé als evangelist. Tekst: Jeroen Olyslaegers. Compositie: Jef Neve.

SPEELDATA

18 juni, 20u30 (Première)
In het kader van STROOM
Locatie: Hangar 43, Dendermonde

21 juni, 15u
Locatie: Zaal Athena Antwerpen
In samenwerking met Humanistisch Verbond
en huisvandeMens Antwerpen