Er zijn componisten wier levensloop je bijna niet los kunt horen van hun muziek. Erwin Schulhoff (1894-1942) is er zo een. Wie deze nieuwe opname van het Quartetto Eridàno opzet, hoort niet alleen noten, maar een heel tijdperk: de nadagen van de Donaumonarchie, de schokgolven van de Grote Oorlog, de bruisende culturele smeltkroes van het Praag der jaren twintig – en, onvermijdelijk, de schaduw die zich nadien over dit alles zou leggen. Dat het jonge Italiaanse Quartetto Eridàno zich aan dit repertoire waagt, verdient alle lof: Schulhoffs muziek vraagt niet alleen technisch raffinement, maar ook het vermogen om voortdurend tussen stijlen, stemmingen en registers te schakelen.
Het programma opent, veelbetekenend, niet met de bekendste bladzijden. Het Divertimento op. 14 uit 1914 ademt nog de geest van Haydn en Mozart, met zijn galante dansritmes en jachthoornachtige gebaren, maar in de Cavatina en de Romanza tekent zich al een subtiele onrust af. Het Quartetto Eridàno weerstaat de verleiding om dit werk louter elegant of decoratief te benaderen; de musici laten de lyriek vrij ademen en geven de onderhuidse melancholie alle ruimte, zonder haar aan te dikken.
Met de Vijf stukken WV 68 (1923) slaat de sfeer om. Dit is Schulhoff als stilistische veelvraat: een wiegende Weense wals met een ironische ondertoon, een sluwe serenade, een Boheemse volksdans, een broeierige tango en een uitbundige tarantella. De vier musici spelen deze miniaturen met hoorbaar plezier. Hun articulatie blijft scherp, de ritmische flexibiliteit werkt aanstekelijk en de vele karakterwisselingen verlopen vanzelfsprekend, zonder dat de muziek ooit uiteenvalt in losse stijloefeningen.
Het hart van de cd wordt gevormd door de twee strijkkwartetten. Het Eerste Kwartet (1924) opent met een Presto con fuoco dat werkelijk onder spanning staat: nerveus, scherp geprofileerd en vol energie. Opvallend is hoe het Quartetto Eridàno in het tweede deel de ironie en de melancholie zorgvuldig tegen elkaar afweegt. In het rustieke scherzo krijgen de Slavische invloeden een aardse directheid, terwijl het slotdeel juist uitblinkt door zijn ingetogen concentratie. De musici durven de muziek hier te laten uitdunnen tot een bijna gewichtloze transparantie, waardoor de eenzame lijnen van de eerste viool des te indringender overkomen.
Het Tweede Kwartet (1925) is compacter en directer. Het openingsdeel bezit een haast mechanische motoriek, terwijl de variatiereeks voortdurend van kleur verschiet: volksmuzikale warmte wordt onverwacht doorkruist door een speelse foxtrot, een typisch Schulhoffiaans samenspel van uiteenlopende muzikale werelden. Die vermenging is bij Schulhoff nooit louter ironisch: ze weerspiegelt een tijd waarin volksmuziek, jazz, dans en klassieke traditie niet tegenover elkaar stonden, maar elkaar voortdurend beïnvloedden. Het Quartetto Eridàno weet zulke overgangen organisch te laten klinken en bewaart daarbij steeds een helder overzicht over de vorm. De finale groeit vanuit haar beschouwende begin naar een overtuigende apotheose, zonder de onderliggende ambiguïteit uit het oog te verliezen.
Wat deze opname uiteindelijk zo overtuigend maakt, is de combinatie van helderheid en betrokkenheid. Het Quartetto Eridàno – Davide Torrente en Sofia Gimelli (viool), Carlo Bonicelli (altviool) en Chiara Piazza (cello) – laat de vier stemmen voorbeeldig in balans klinken, waardoor Schulhoffs vaak gelaagde schrijfwijze nergens dichtslibt. Ook de opnamekwaliteit helpt daarbij: de klank is transparant en direct, met voldoende warmte om de lyrische momenten hun volle zeggingskracht te geven. Het Quartetto Eridàno presenteert Schulhoff niet als een historische curiositeit, maar als een componist die moeiteloos verschillende muzikale werelden met elkaar verbindt en daarin een volstrekt eigen stem ontwikkelde.
Dat Schulhoff in 1942 in het interneringskamp Wülzburg overleed, maakt zijn muziek achteraf onvermijdelijk ook tot een getuigenis van een verdwenen wereld. Zijn muziek overleefde hem gelukkig wel. Deze uitgave laat horen waarom: niet alleen vanwege haar inventiviteit en stilistische rijkdom, maar ook omdat het Quartetto Eridàno haar met intelligentie, overtuiging en een fijn gevoel voor contrasten tot leven wekt. Het resultaat is een opname die zowel nieuwe luisteraars als kenners van Schulhoffs oeuvre veel te bieden heeft.
