We zien hoe Brokken, gespeeld door acteur Joes Brauers, na Egorovs legendarische Chopin-recital in de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw (30 januari 1980; we zien Brokken ademloos toekijken terwijl Egorov Chopins Etude opus 10 nr. 1 speelt) onhandig contact probeert te leggen met de vijf jaar jongere Egorov (gespeeld door de uit Georgië gevluchte acteur – en danser – Levan Gelbakhiani). Egorov heeft geen belangstelling voor hem of voor een interview en wimpelt hem af via zijn manager.
Via die manager (Rick Paul van Mulligen) wordt desalniettemin een gesprek geregeld, bij Egorov thuis. (Egorov had zich in 1976 als Sovjet-vluchteling in Nederland gevestigd.) Ook dat kon nauwelijks slechter beginnen: Egorov wil niet dat Brokken het gesprek op de band opneemt, en Brokken blijkt vervolgens niet eens een pen bij zich te hebben. Brokken begint over zijn leraar aan het conservatorium, waarop Egorov hem vraagt waarom hij hem dan wil spreken als hij alles al weet. En over politiek, de reden waarom hij uit Rusland weg is, wil hij al helemaal niet praten. Einde gesprek.
Op een gegeven moment regelt de manager toch een herkansing, ook al weet de pianist van niks. Dan breekt het ijs, als Brokken op de piano het portret van Shostakovich herkent, gesigneerd en wel, van toen Egorov in Moskou Shostakovich’ tweede pianoconcert speelde en de componist daarbij was. Brokken kent het weetje dat Shostakovich dat concert als verjaardagscadeau schreef voor zijn zoon, en dat neemt Egorov voor hem in. Nog meer als Brokken raadt dat de vrouw op die andere foto Egorovs moeder is. Sterker nog, de rollen lijken te worden omgedraaid en nu is het Egorov die Brokken lijkt te interviewen. Onder meer over waar Brokken is geboren, namelijk het dorpje Rhoon onder de rook van Rotterdam, en of hij altijd journalist wilde worden; nee, schrijver. Brokkens vader was dominee in een klein dorp, maar zeer belezen, inclusief Russische literatuur, die Brokken ook heeft gelezen, wat Egorov nog meer voor hem inneemt. En Brokkens moeder speelde piano, veel Schubert, dus dubbel bingo! Hoofdthema één in de film: familie. Familie is alles, zegt Youri, terwijl hij zo ver weg in zijn eentje leeft. Jan is al negen jaar niet meer bij zijn ouders op bezoek geweest.
Intussen is de opdrachtgever van het interview, de Haagse Post, toen een leidend opinieweekblad, nog niet tevreden met de aangeleverde tekst, en Brokken grijpt de gelegenheid aan om in te gaan op Egorovs uitnodiging om mee te gaan naar een concert in München.
In het vliegtuig naar München vertelt Youri dat hij gelooft in voorzienigheid, lot, terwijl Jan ondanks zijn Christelijke opvoeding (waarin volgens hem zelfs zijn vader niet meer gelooft) ervan overtuigd is dat de mens zelf zijn lot bepaalt. Maar Youri vertelt dan aan Jan hoe hij uit Rusland ontsnapte: op weg vanuit Moskou naar een concert in Italië hoort hij aan boord dat vanwege gunstige wind het vliegtuig vijftien minuten eerder zal aankomen. Kans is dan dat de vertegenwoordiger van de Russische ambassade die een oogje in het zeil moet houden hem dan mist, en dat hij dan kan ontsnappen. Wat ook gebeurt. Jan vindt dat dat typisch een voorbeeld is van zelf het heft in eigen hand nemen, terwijl Youri zegt dat dat een typisch geval van voorzienigheid was. God heeft dat vliegtuig eerder laten aankomen, wie anders? We zien een werkelijk adembenemende flashback naar de aankomsthal van de luchthaven in Italië, waar Youri met tegenlicht naar buiten loopt, een grote witte wereld waarvan we niets kunnen zien maar waar die felbegeerde vrijheid is. Voorbestemming of niet, dat is het andere grote thema in de band tussen de twee en een tweede grote inhoudelijke thema in de film.
Brokken had met Egorov gesproken over de reden waarom hij Rusland verliet, namelijk dat iemand dreigde hem te ‘outen’ als homoseksueel. In het hotel klopt Egorov ’s avonds voor het concert aan op de deur van Brokkens hotelkamer en wil graag even binnenkomen, “omdat hij nog te vol met adreline zit”. Nu vraagt Egorov naar Brokkens persoonlijke situatie. Brokken is getrouwd, en, zoals de rest van de film aangeeft, ook gelukkig getrouwd, en we hebben inmiddels Jan al een paar keer thuis gezien met zijn echtgenote Suzanne. Maar in deze prachtige scène hangt er desalniettemin een zekere erotiek in de lucht, die misschien wel juist wordt versterkt doordat Brokken een zeer onsexy singlet aanheeft. Ik stel vast dat op dat moment, juist doordat de relatie niet seksueel wordt, en er een kameraadschap ontstaat die de rest van hun vriendschap zal bepalen. Psychologiserend zou ik ook durven vaststellen dat Egorov blij is een adorerend en adorabel iemand tegen te komen, die seksueel niets van hem hoeft, anders dan vaak het geval is in het gay uitgaansleven, waarin Egorov zich met evenveel overgave lijkt te hebben gestort als op de muziek.
In de concertzaal in München zien we Egorov Schumanns Carnaval oefenen, waarbij een Es-toets defect blijkt, iets wat normaal niet voorkomt in de concertpraktijk. Hoogstwaarschijnlijk was er in München wel iets mis met de vleugel, maar voor de film moest het ook voor de minder geoefende kijker hoorbaar zijn. Vermoedelijk is dit gedaan om een karaktertrek van Egorov duidelijk te maken, namelijk dat hij zachtaardig en verlegen was, maar misschien juist daardoor ook in woede kon uitbarsten als er iets mis was, op een manier die op een buitenstaander blijkbaar onredelijk kon overkomen. In elk geval loopt Egorov woedend weg en kondigt hij aan dat hij zal stoppen als de hamer het tijdens het recital laat afweten. Dat is een mooi aanknopingspunt voor de volgende scène, tijdens het recital, waarin we afwisselend Egorov en het bewegende binnenwerk van de vleugel zien als hij Carnaval inzet: zal het mechaniek het begeven of niet? Spoiler: het gaat allemaal goed.
Brokken wil dus schrijver worden en is begonnen aan een roman die zich in Nederlandse adellijke kringen afspeelt. Youri vraagt hem of hij mensen van adel kent in Nederland. Nee. Waarom schrijft hij er dan over? Brokken: ‘Dostojevski hoefde ook geen moord te plegen om Misdaad en straf te kunnen schrijven.’ Egorov: ‘Maar hij zat wel vier jaar opgesloten in een goelag-strafkamp temidden van moordenaars.’ Youri vertelt hoe hij, toen hij de achtste pianosonate van Prokofiev ging instuderen, één van diens ‘Oorlogssonates’, geschreven in 1944 toen miljoenen Russen al waren omgekomen in de oorlog, zich een tijd opsloot in de datsja van Prokofiev om zich in te leven in de belevingswereld van de componist. In een volgende opname zien we Brokkens manuscript verfrommeld in de prullenbak liggen.
Egorovs recitals zijn knap in beeld gebracht. Aan de basis liggen originele opnamen van Egorov, maar we zien Levan Gelbakhiani achter de piano, die opmerkelijk sterk op Egorov lijkt (en overigens om vergelijkbare redenen uit Georgië is weggevlucht). Dan resteren nog de handen, en daarvoor werden de handen van de jonge Oekraïense pianist Illia Fialko gebruikt. Via filmtechniek konden de handen van Fialko aan de armen van Gelbakhiani worden geplakt. Daarvoor werd misschien een beetje digitale techniek gebruikt, maar de handen van Fialko en het lichaam van Gelbakhiani zijn echt, dus er zit geen Computer-Generated Imagery (CGI) in. Niet alleen blijft CGI, met de huidige stand van de techniek, altijd zichtbaar, soms zelfs heel erg, zoals in veel Hollywoodproducties, maar het zou waarschijnlijk ook de eer van regisseur Sander Burger te na zijn om hier computersimulatie toe te passen. Hoe het nu is gedaan, ‘echt gefilmde’ beelden combineren, ligt dicht bij de techniek die bijna zo oud is als het medium film zelf – vergelijk hoe overtuigend F.W. Murnaus en Fritz Lang in respectievelijk Nosferatu en Metropolis ‘echt gefilmde’ (toen natuurlijk nog helemaal analoge) beelden over elkaar heen monteerden. ‘Sorry hoor, maar dit zijn van die trucjes waar ik heel blij van word,’ zei de regisseur in een interview met de VPRO.
Inmiddels krijgen we ook een inkijk in het verdere Amsterdamse leven van Egorov: de vele gay vrienden, die vrijwel voortdurend in zijn grachtenpand rondhangen, het gay uitgaansleven, Egorovs overvloedige alcoholgebruik en het even overvloedige gebruik van cocaïne. In deze kringen dienen zich de eerste alarmverhalen aan over een nieuwe ziekte die vooral onder homo’s lijkt huis te houden, het aidsvirus dus. We zien discussies over safe sex en of dat onzin is. En we horen ook popmuziek uit het begin van de jaren tachtig, in de gaybars en discotheken en bij Egorov thuis, waaronder het nummer ‘Play It Safe’ uit 1980 van Iggy Pop en David Bowie; een song met een toepasselijke titel, al was aids in 1980 nog niet op het toneel verschenen.
Jan heeft een nieuw idee voor een boek, een biografie van Egorov. Maar Egorov wil niet: ‘Je kent mij eigenlijk niet.’
Op een gegeven moment doet zich de kans voor om toch weer in Rusland te spelen. Het zijn inmiddels de jaren van de perestrojka en Rusland wordt weer als veilig gezien. Youri zal dan eindelijk zijn moeder weer eens kunnen zien. We zien een telefoongesprek tussen hem en zijn moeder. Zij vraagt hem ‘zijn vriendin’ mee te nemen; ze had altijd aangenomen dat Youri om die vermeende vriendin naar Nederland was gevlucht. Van Youri’s homoseksualiteit had zij nog steeds geen weet.
Met Jan neemt hij suggesties door voor wat hij zal spelen: Chopin, Schubert natuurlijk, Scarlatti. Hij gaat een nieuw stuk instuderen, Ravels Une barque sur l’océan. Nee, Schumann zal hij nooit meer spelen, dat staat voor hem vast. In die ogenschijnlijk en passant gemaakte opmerking over repertoirekeuze ligt Youri’s conclusie naar aanleiding van de tweede Leidmotiv in de film besloten, het al dan niet voorbestemd zijn van de dingen. Waarom zegt hij dat hij nooit meer Schumann zal spelen? Is het een keuze van hem, een keuze van smaak of voorkeur, of denkt hij dat die een keuze inmiddels voor hem is gemaakt? En die keuze komt is zijn lotsbestemming geworden, juist als gevolg van de vrijheid waarvoor hij eerder had gekozen, de vrijheid van het Westen en de vrijheid in zijn persoonlijk leven. De kijker weten dat Egorov aan aids is gestorven, en zinspeelt hij op wat hij weet wat waarschijnlijk gaat komen?
Als Youri op zekere dag vermoeid en overspannen aan de piano zit, oppert Jan dat hij even wat vrije tijd moet nemen, waarop Youri antwoordt dat hij al genoeg vrije tijd heeft genomen in zijn leven.
De verhouding tussen Brokken en diens vader was bekoeld, maar hij had nog contact met zijn moeder. Als zijn moeder overlijdt, gaat hij met zijn echtgenote en Youri naar Rhoon om de begrafenis bij te wonen. De vader gedraagt zich verdwaasd, bijna verdoofd, maar dan klinkt er pianomuziek uit een belendend vertrek. Het is Youri, die het langzame deel speelt uit Schuberts sonate in c D 958, een componist wiens muziek Jans moeder altijd speelde, zoals hij Youri had verteld, en Youri had de bladmuziek zien liggen. De vader is even in de war, maar loopt dan ontroerd naar de kamer waar het pianospel vandaan komt. Een troostende herinnering, en hij is weer in de realiteit.
Jans vader gaat naar een verzorgingstehuis. Jan komt het ouderlijk huis helpen opruimen en ziet dat alle vertalingen van Russische literatuur al weg zijn. Die wilde zijn vader absoluut meenemen. En de vader wilde graag dat Jan de piano zou meenemen.
Op een dag komt Jan op bezoek terwijl Youri Ravel studeert. Op zeker moment krijgt Youri een vreselijke hoestbui en een epileptische aanval, symptomen van aids, en hij valt op de grond. Hij wordt snel naar het ziekenhuis geëscorteerd, en belandt daar al snel op de verpleegafdeling voor aidspatiënten. Maar hij komt weer thuis. Iedereen wil dat hij toch naar Rusland gaat. Maar Youri zegt de tournee af: hij is te ziek, of vindt zichzelf te ziek, en durft in deze staat zijn moeder niet meer onder ogen te komen. Hij kondigt aan dat hij euthanasie wil plegen. Zelf beslissen over wat hem door het lot is overkomen, vrije wil en lotsbeschikking.
We zien hoe hij weer die achtste sonate van Prokofiev instudeert, verwoed voorthamerend, in een stuk dat inderdaad strak doorhamert. Op een gegeven moment vraagt hij aan Jan: ‘Speel ik te hard?’ en dan weer: ‘Speel ik te dramatisch?’ Beide keren vindt Jan van niet, maar Youri stopt, is wanhopig en zegt dat het te melodramatisch is.
Er komt nog één concert, in de Kleine Zaal van het Concertgebouw Amsterdam. Dat concert vond plaats op 27 november 1987. Zijn vrienden weten dat hij heeft besloten zelf een eind aan zijn leven te maken door euthanasie. Weer horen we het tweede, langzame deel uit de sonate D 958. Onderhand een muzikaal Leidmotiv van de film. De eerlijkste componist, vond Egorov.
Daarna organiseert hij een laatste bijeenkomst, met intimi, voor het uur van zijn euthanasie. We zien de manager en nog wat andere vrienden, een Russische vriendin die ook was gevlucht, en Jans echtgenote, maar Jan wilde er niet bij zijn. Jan gaat de volgende dag naar Youri’s huis. Vanaf de gracht hoort hij het derde, langzame deel uit Schumanns Fantasie in C opus 17 opklinken, een tweede muzikaal Leidmotiv in de film, Jan had het al eerder vanaf de gracht horen spelen (en Prokofievs achtste sonate is dan het derde muzikale Leidmotiv). Zou Youri dan toch besloten hebben te blijven leven? En toch weer Schumann te spelen? Hij gaat de trap op, maar het is een pianiste die speelt. Youri ligt angelisch opgebaard in een witte kist. Historisch was het de befaamde Sovjet-Georgische Elisabeth Leonskaja, die zich in 1978 in West-Europa had gevestigd. In de film zien we de in Nederland gevestigde Nino Gvetadze deze rol en Schumanns muziek spelen.
Hoe Levan Gelbakhiani Youri tot in de dood speelt, is fenomenaal, inclusief de maanden, weken, van de definitieve neergang. Zelf ken ik een Russische Caucasische LGBTQI+-vluchteling en het is opvallend hoe Gelbakhini ook in zachtaardig stemgebruik en gezichtsuitdrukking overeenkomt met mijn kennis. En hoe dit is geregisseerd en belicht, en hoe de maquillage zijn werk heeft gedaan ook; zo realistisch als we de doodzieke Egorov zien. En ook verbijsterend is hoe Joes Brauers Jan Brokken speelt, die tijdens dit dramatische proces feitelijk tot eigenlijke wasdom komt, ook als schrijver, en daarmee bedoel ik niet vanwege het biografisch materiaal, maar ook door wat hij leert over levensvragen, en authenticiteit in de kunst. Ook dat toont de film.
Jan gaat op bezoek bij zijn vader in het verzorgingstehuis. Hij heeft een cadeau meegenomen, nee, niet zijn eerste boek, De Provincie, dat hij wel aan Youri had gegeven toen die in het ziekenhuis lag. Voor zijn vader heeft hij een cd meegenomen, van Youri, en hij zet die op: Schubert, en wel het langzame deel uit de sonate D 958.
Ik heb de film twee keer gezien, de tweede keer om te controleren of ik de gespeelde en getoonde muziek die ik noem correct heb weergegeven. Het is één van de meest treffende biografische film die ik ken. Maar het was ook omdat de film erom vraagt; door de manier waarop de film je Egorovs muziek laat ondergaan - met een keur van Egorovs opnamen, van Schubert, Schumann, Prokofiev, Chopin, Liszt, Bach, Bartók, Ravel, plus dus een stukje van Schumanns Fantasie voor de film gespeeld door Nino Gvetadze.
Ik had Maurizio Fernandez aangeraden te gaan, voormalig programmeur van de Concertgebouw Zaterdagmatinee,waar Egorov een paar keer heeft opgetreden; onder meer al in 1974, twee jaar voordat hij de Sovjet-Unie ontvluchtte.
Maurizio ging en liet mij weten: “.. net terug van Youri: zelden zo’n aangrijpende en emotionele film gezien, geweldig gecast en zonder valse sentimenten. Een grote pluim voor de producers en de uitmuntende acteurs, een film die blijft gegrift in je geheugen.”
Ik ben het natuurlijk helemaal met Maurizio eens; ik heb nu al twee dagen het gevoel dat ik de mensen in de film ken. Zo dichtbij komt de film.
Wikipedia-artikel over de film:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Youri_(film)
Speellijst van gebruikte opnamen:
https://gusto-ent.nl/youri/soundtrack
Artikel over de film van de VPRO-website:
https://www.cinema.nl/artikelen/youri-is-een-aangrijpend-eerbetoon-aan-een-geniale-pianist
Artikel uit de Filmkrant:
https://filmkrant.nl/rubriek/actie-op-de-set-van-youri/
Youri Egorov 1954 – 1988 – documentary film by Eline Flipse:
Illia Fialko:
Een Spotify-lijst bij Jan Brokkens In het huis van de dichter:
https://open.spotify.com/playlist/2IWymXj8WhlfRE3xqoNaOh?si=0a73fa18505f41ab