Françoise Vanhecke is een kunstenares die zich niet gemakkelijk binnen de grenzen van één discipline laat plaatsen. Haar werk beweegt zich tussen zang, compositie, improvisatie, theater en artistiek onderzoek. Die veelzijdigheid vormt ook de voedingsbodem voor Inhaling Singing, de techniek die centraal staat in dit boek.
De titel maakt meteen nieuwsgierig. Zingen terwijl je inademt? Het druist in tegen wat we als vanzelfsprekend beschouwen. Bij Vanhecke is het echter geen curiositeit of effectbejag, maar het resultaat van jarenlang onderzoek naar de mogelijkheden van stem en adem. De geluids- en videofragmenten die bij het boek horen, zijn daarom belangrijk. Ze maken hoorbaar wat op papier nauwelijks adequaat te beschrijven valt. De soms bevreemdende klanken blijken onderdeel van een veel bredere zoektocht naar klankkleur, lichamelijkheid en muzikale expressie.
Zingen tegen de natuurlijke richting in
Bij traditionele zang stroomt lucht vanuit de longen langs de stembanden naar buiten. Vanhecke onderzoekt wat er gebeurt wanneer dat proces wordt omgekeerd en tijdens het inademen klank wordt gevormd. Het resultaat is een opvallend palet aan klanken. Soms klinkt de stem broos en haast gewichtloos, elders rauw, scherp of bijna instrumentaal. Het zijn klankmogelijkheden die zich uitstekend lenen voor hedendaagse compositie en muziektheater.
Vanhecke presenteert Inhaling Singing daarbij niet als een spectaculair vocaal kunstje. Een belangrijk onderdeel van haar onderzoek betreft juist de lichamelijke gevolgen van deze manier van zingen. In samenwerking met medische en wetenschappelijke specialisten werd onderzocht wat er tijdens het zingen gebeurt. Daarbij werden onder meer MRI-onderzoek en videostroboscopie ingezet. Die wetenschappelijke component geeft het boek extra gewicht. Artistieke nieuwsgierigheid wordt gekoppeld aan de vraag wat technisch en lichamelijk verantwoord mogelijk is.
Van experiment naar muzikaal instrument
Vanhecke is niet alleen zangeres, maar ook pianiste, componiste, actrice, improvisator en pedagoge. Die verschillende disciplines lopen in haar onderzoek voortdurend door elkaar. Misschien kon Inhaling Singing juist daardoor ontstaan. Wie binnen de gebruikelijke vocale traditie blijft, zoekt doorgaans naar verfijning van bestaande technieken. Hier wordt een fundamentelere vraag gesteld: wat gebeurt er wanneer een van de basisprincipes van zingen wordt omgekeerd?
Daarmee sluit haar onderzoek goed aan bij de ontwikkelingen binnen de hedendaagse muziek. De menselijke stem hoeft daar al lang niet meer uitsluitend volgens traditionele schoonheidsidealen te klinken. Fluisteren, spreken, roepen, ademgeluiden en andere extended vocal techniques behoren inmiddels tot het vocabulaire van componisten en uitvoerders. Inhaling Singing voegt daar een uitgesproken eigen mogelijkheid aan toe.
Een boek dat gehoord wil worden
Over een ongebruikelijke zangtechniek schrijven heeft onvermijdelijk zijn beperkingen. Woorden als breekbaar, scherp, rauw of buitenaards geven een indruk, maar vertellen nooit precies hoe iets klinkt. Daarom zijn de QR-codes met geluidsfragmenten en performances een van de sterke punten van deze uitgave.
Ze veranderen ook de manier waarop het boek gelezen kan worden. Lezen, luisteren, terugbladeren en vervolgens opnieuw luisteren werkt bij dit onderwerp beter dan het boek van voor naar achter in één keer uitlezen. Dat maakt Jawel, ik zing terwijl ik inadem bijna tot een hybride uitgave: boek en luisterervaring vullen elkaar voortdurend aan.
Wanneer een techniek muziek wordt
De interessantste vraag is uiteindelijk niet óf iemand tijdens het inademen kan zingen. De voorbeelden maken voldoende duidelijk dat dit mogelijk is. Veel belangrijker is wat een componist of uitvoerder vervolgens met die mogelijkheid kan doen. Precies daar verschuift Inhaling Singing van experiment naar muziek.
In werken van onder anderen Moniek Darge, Sebastian Bradt en Annette Vande Gorne krijgt de techniek verschillende functies. In Question Marks speelt improvisatie een belangrijke rol. Triticus Arscotiensis laat zien hoe de ademtechniek binnen een compositorische structuur kan functioneren, terwijl in Déluges et autres péripéties de grenzen tussen stem, taal en acousmatische klank vervagen.
Dat onderscheid is belangrijk. Een nieuwe speel- of zangtechniek heeft op zichzelf nog geen artistieke betekenis. Die ontstaat wanneer de klank een functie krijgt binnen een compositie of uitvoering. De voorbeelden in het boek maken duidelijk dat Inhaling Singing inmiddels veel verder gaat dan alleen het demonstreren van een ongebruikelijke vocale mogelijkheid.
De stem in een digitale wereld
Er zit bovendien een interessante tegenstelling in Vanheckes onderzoek. We leven in een tijd waarin vrijwel iedere denkbare klank digitaal kan worden geproduceerd, gemanipuleerd en eindeloos identiek kan worden herhaald. De menselijke stem doet precies het tegenovergestelde. Ze blijft afhankelijk van adem, spieren, spanning, vermoeidheid, akoestiek en het moment waarop een klank ontstaat. Bij Inhaling Singing wordt die lichamelijkheid nog nadrukkelijker hoorbaar.
Dat betekent niet dat elektronische en menselijke klank elkaars tegenstanders zijn. Binnen hedendaagse muziek kunnen ze juist uitstekend naast en met elkaar bestaan. Vanheckes onderzoek herinnert er vooral aan dat ook het menselijk lichaam nog lang niet al zijn muzikale mogelijkheden heeft prijsgegeven.
Geen cursus in een vocaal trucje
Wie verwacht na het lezen zelf onmiddellijk met Inhaling Singing aan de slag te kunnen, heeft niet helemaal het juiste boek gekozen. Jawel, ik zing terwijl ik inadem is geen eenvoudige praktische handleiding. Het documenteert vooral een artistieke ontdekking en de lange weg van experiment naar onderzoek en toepassing.
Daarmee is het boek niet uitsluitend interessant voor zangers. Ook componisten, muziekstudenten, docenten en liefhebbers van hedendaagse muziek krijgen een inkijk in de manier waarop een nieuwe vocale techniek kan ontstaan en zich verder kan ontwikkelen. De combinatie van tekst, onderzoek en luistervoorbeelden is daarbij essentieel. Zonder de opnames zou een groot deel van het onderwerp noodgedwongen abstract blijven.
Nieuwsgierigheid als vertrekpunt
Uiteindelijk gaat Jawel, ik zing terwijl ik inadem over meer dan zingen tijdens de inademing. Het gaat ook over nieuwsgierigheid. Een van de meest interessante eigenschappen van experimentele muziek is dat een ogenschijnlijk verkeerde of onmogelijke handeling het begin kan worden van iets nieuws. Niet onmiddellijk afwijzen wat buiten de bestaande techniek valt, maar onderzoeken welke muzikale mogelijkheden erin verborgen zitten.
Vanhecke heeft die gedachte bijzonder ver doorgevoerd. Een omkering van iets zo vanzelfsprekends als ademhaling groeide uit tot jarenlang artistiek en wetenschappelijk onderzoek en uiteindelijk tot een techniek waarmee ook andere componisten en kunstenaars aan de slag kunnen. Dat maakt Jawel, ik zing terwijl ik inadem tot een intrigerend boek over de menselijke stem, maar evengoed over de manier waarop muzikale vernieuwing kan ontstaan. En bij dit boek geldt meer dan bij de meeste andere muziekpublicaties: lees het niet alleen.
Luister.