Nog voor de eerste noot van het aangekondigde programma klonk, werd een minuut stilte gehouden ter nagedachtenis aan Herbert Blomstedt (1927-2026). Daarna volgde het derde deel uit Mendelssohns Vijfde symfonie. Een passend eerbetoon aan de dirigent die zoveel jaren met het Gewandhausorchester verbonden was en in 1998 mee aan de wieg stond van de Mendelssohn-Festtage. Blomstedt bleef Mendelssohns muziek ook nadien regelmatig programmeren. De diepe treurnis die uit de uitvoering van deze muziek sprak, gaf het herdenkingsmoment een grote intensiteit. Het was een ingetogen en waardige manier om afscheid te nemen van een groot musicus.
Onder leiding van Andris Nelsons volgde vervolgens het eigenlijke programma, met twee werken van Felix Mendelssohn (1809-1847) en de Vierde symfonie van Robert Schumann (1810-1856).
Een onvoltooide, voltooide zesde symfonie
De eerste twee delen van Mendelssohns Zesde symfonie in C groot (MWV N 19) werden in Leipzig voor het eerst uitgevoerd in de door de Finse componist Luukas Hiltunen voltooide versie. Mendelssohn werkte aan deze symfonie in 1847, het jaar van zijn overlijden, maar liet het werk onvoltooid achter. Het Gewandhausorchester gaf Hiltunen de opdracht de bestaande fragmenten aan te vullen. Het resultaat was een interessante kennismaking met muziek die tot dan toe slechts eenmaal in Finland in de concertzaal te horen was. Wie meer wil weten over de ontstaansgeschiedenis en de voltooiing van deze symfonie, kan terecht bij het interview dat ik vooraf met Hiltunen had: Mendelssohns onvoltooide Zesde symfonie krijgt eindelijk een stem – in gesprek met Luukas Hiltunen.
Het eerste deel bevatte heel wat elementen die meteen aan Mendelssohn deden denken. Vooral de houtblazers kregen mooie kansen om zich te laten horen en droegen bij aan de rijke klank van het geheel. Het was een overtuigende kennismaking, die bij het publiek spontaan op warm applaus kon rekenen.
Het tweede deel begon met pizzicati, waarna de melodie als het ware van de ene strijkersgroep naar de andere werd doorgegeven. Ook hier kregen de houtblazers en de hoorns enkele mooie momenten. Een vrij abrupte opbouw naar een climax voelde voor mij echter minder vanzelfsprekend aan. Daarna keerde de rust terug en doken opnieuw passages op die sterk aan Mendelssohn herinnerden. Toch bleef dit deel voor mijn gevoel wat mager.
Het Gewandhausorchester zette zich duidelijk in om ook deze muziek alle kansen te geven, maar de aanvulling in het tweede deel overtuigde mij niet helemaal. Niettemin is het een verrijking voor het repertoire dat deze symfonie nu in deze vorm kan worden uitgevoerd.
Hadelich op zijn best
Met Augustin Hadelich als solist in Mendelssohns Vioolconcerto volgde een van de absolute hoogtepunten van de avond. Ik had het werk amper drie weken eerder nog gehoord met Midori en de Bamberger Symphoniker. Midori nam daarbij heel wat vrijheden en wist juist daardoor te boeien. Hadelich koos voor een heel andere benadering: hij liet de partituur, die op zichzelf al zo sterk is, volledig voor zich spreken. Zijn vertolking was voor mij werkelijk perfect.
Het eerste deel kreeg onder zijn handen een bijzonder levendig karakter, zonder dat het tempo ooit gejaagd aanvoelde. De wisselwerking met de strijkers was prachtig, terwijl vooral de houtblazers betoverend klonken en ook het koper zich verfijnd liet horen. Het leek wel alsof deze muziek het orkest in het bloed zat. Hadelich speelde met een vanzelfsprekendheid die de muziek alle ruimte gaf, zonder aan intensiteit in te boeten. De cadens was ijzersterk, virtuoos en tegelijk helemaal in dienst van de muzikale lijn.
De overgang naar het tweede deel verliep haast ongemerkt. Het Andante ontvouwde zich als een lyrische idylle, zo zangerig en innemend dat je er helemaal in kon wegdromen. De spanning werd geleidelijk opgebouwd, zonder dat de lyriek verloren ging. Ook de overgang naar de finale was naadloos. Daarin kwam een heel andere energie naar voren: vuur en passie, maar zonder effectbejag. Hadelich bleef de muziek dienen en liet de virtuositeit nooit op zichzelf staan. Grandioos!
Als bisnummer bracht Hadelich een eigen bewerking voor viool van Schumanns Träumerei. Daarin liet hij nog eens alle facetten van zijn kunnen horen, tot in de ijle hoge noten die haast niet meer van deze wereld leken. En dat alles zonder enige vorm van uiterlijk vertoon. Verbluffend en bovenal ontzettend muzikaal. Een solist die niet hoeft te bewijzen hoe virtuoos hij is, omdat iedere noot al voor zich spreekt.
Van duisternis naar een overweldigende finale
Na de pauze volgde Schumanns Vierde symfonie. Het werk begon bijzonder donker en langzaam, alsof eerst een zware sluier moest worden opgetild voordat de muziek zich ten volle kon ontplooien. Wanneer dat eenmaal gebeurde, kwam er een enorme energie vrij. Nelsons bewaakte de grote spanningsbogen over de vier delen en zorgde ervoor dat de symfonie als één samenhangend geheel klonk. Het orkest speelde met zichtbaar plezier en overtuiging. De klank was homogeen, met een stevige basis van de contrabassen die het geheel een indrukwekkend fundament gaf.
De verstilde overgang naar het tweede deel was gewaagd. Het daaropvolgende zangerige gedeelte kreeg een helder afgebakend tempo. De houtblazers, zonder fluiten, en de cellosolo zorgden voor een mooie opening. Ook het middendeel bleef vloeiend en beweeglijk, met een fraaie bijdrage van de concertmeester. Nelsons hield de muzikale lijn strak in handen zonder de ruimte voor de afzonderlijke stemmen te beperken.
Het derde deel kreeg een vinnig, haast diabolisch karakter. Ook hier behield het middendeel een uitgesproken ritmische levendigheid. Maar wat daarna kwam, was ronduit fenomenaal. In de overgang naar de finale leek de tijd even stil te staan. Nelsons bouwde de spanning uiterst gestaag op, tot de muziek uitmondde in de roemruchte climax die door merg en been ging. Het was een van die momenten waarop alles samenvalt: de dirigent, de partituur en een orkest dat tot het uiterste gaat zonder ook maar iets van zijn precisie te verliezen. Daarna kwam het feestgedruis op gang. Naar het einde toe verrasten de koperblazers nog met een krachtige bijdrage, waarna de symfonie in een overweldigende ontlading eindigde.
Ook de orkestopstelling droeg bij aan de muzikale beleving. Voor Mendelssohn speelde het orkest in een kleinere bezetting, met links twee hoorns en daarachter twee trompetten. Voor Schumann werd de bezetting uitgebreid: vier hoorns links en de overige koperblazers rechts, vlak bij de paukenist. De uitstekende akoestiek van het Gewandhaus liet de verschillende instrumentengroepen helder en evenwichtig tot hun recht komen.
Een afscheid dat blijft nazinderen
Na afloop was er gelegenheid om het condoleanceregister voor Herbert Blomstedt te ondertekenen. Heel wat aanwezigen schoven in alle stilte aan om een boodschap achter te laten. Het maakte duidelijk hoe groot de betekenis van Blomstedt voor het orkest en het muziekleven van Leipzig was.
De muzikale hoogtepunten waren talrijk, met Augustin Hadelich als absolute uitblinker en een Schumann die in zijn finale naar grote hoogten steeg. Maar ook de herdenking van Herbert Blomstedt gaf het concert een diepere betekenis. Zo vielen muziek en herinnering op een bijzondere manier samen.