Over Johann Georg Weichenberger (1676–?) is weinig bekend. Hij werd in december 1676 geboren als zoon van een koopman uit Graz en werkte als ambtenaar bij de keizerlijke hofboekhouding in Wenen, de enige plek die we met zijn leven kunnen verbinden. Beroepsmusicus was hij niet, maar hij stond bekend als uitzonderlijk luitspeler. Portretten, brieven en anekdotes ontbreken. Wat overblijft, is zijn muziek, bewaard in luitmanuscripten uit het Oostenrijks-Boheemse gebied.
David Bergmüller brengt voor dit album 28 composities samen uit drie handschriften: dat van Brno, een manuscript uit Poděbrady en een handschrift uit Krakau. Ze zijn gegroepeerd in drie cycli: de Partita en re mineur, de Galanderei en de Partie de M. Weichenberg. Het gaat om repertoire dat zelden op cd te horen is en waarin verschillende stilistische invloeden naast elkaar bestaan.
Dat verschil hoor je meteen tussen de handschriften. Bergmüller wijst in zijn toelichting op de Galanterie uit Poděbrady (op deze cd de Galanderei), die al in de lichte, melodische galante toon is geschreven. De Partie en la mineur uit Krakau (hier de Partie de M. Weichenberg) en de Partita in d uit Brno (de Partita en re mineur) klinken merkbaar ouder. Ze staan dichter bij de Habsburgse luittraditie, met echo's van Logy en de Franse meesters.
Je kunt dat horen als de ontwikkeling van een lang leven, maar het kan ook anders: misschien waren de galante stukken van een jongere naamgenoot, bijvoorbeeld een zoon of leerling, wiens werk later onder dezelfde naam werd overgeleverd. Bergmüller laat die vraag bewust open, en met het beschikbare materiaal valt er geen uitsluitsel te geven.
Drie muzikale werelden
De Partita en re mineur opent met een rijkgeschakeerd Prélude. Bergmüller neemt de tijd om de motieven naar voren te halen en geeft het stuk een bedachtzaam karakter. De Courante is lyrisch en licht melancholisch, maar behoudt een vlotte beweging. De Gavotte klinkt urgenter, het Menuette & Trio verfijnd en lichtvoetig. In de Sarabande vertraagt de muziek en ontstaat ruimte voor bedachtzaamheid. Het voorlaatste menuet is uitgebreider uitgewerkt. In de afsluitende Chaccone bouwt Bergmüller de spanning geleidelijk op. De melodie blijft zingen, met een weemoedige ondertoon die goed past bij de ondertitel van het stuk, Bis ich nicht tot bin, werde ich spielen. Het is een overtuigende afsluiting van de eerste cyclus.
De Galanderei vormt een duidelijk contrast. In het Arioso klinkt een bijna volkse lichtheid door, met een vleugje Weense charme. Bergmüller speelt die passage met vanzelfsprekende soepelheid. In de dansen die volgen, spelen de rusten en kleine onderbrekingen een grote rol: ze halen de beweging even uit haar regelmaat en maken de muziek speels en licht eigenzinnig. Ook het volgende menuet profiteert van die kleine vertragingen. Het Allegro zorgt voor een opgewekter moment waarin het speelplezier voelbaar is, zonder dat de verfijning verloren gaat. In Le Maricha wordt de klank donkerder en iets dreigender, terwijl de melodische lijn blijft zingen. Het afsluitende menuet, Pasorella, verrast met een klank die even aan een harpglissando doet denken.
De derde cyclus, de Partie de M. Weichenberg, vraagt een andere luisterhouding. De Ouverture is ernstig en beschouwend. In de Allemande houdt Bergmüller de spanning vast, vooral door de vertraging en verstilling aan het einde. Het hoogtepunt is de Sarabande, een van de mooiste momenten van het album. Bergmüller kiest een terughoudende aanpak en laat elke noot uitklinken. Door de zorgvuldig gekozen rusten komen de wisselende klankkleuren van de luit goed tot hun recht en krijgt het stuk diepgang. Daarna brengt de Bourrée weer meer beweging en speelplezier, en het menuet overtuigt met zijn indringende karakter. Het uitgebreide Echo, het langste stuk van deze cyclus, leidt naar de afsluitende Gigue, die het programma levendig besluit.
Een persoonlijke omgang met de barok
Bergmüller wil het verleden niet nauwgezet reconstrueren, maar de bedoeling achter de muziek begrijpen en naar het heden vertalen. Dat hoor je het best in het openingsprélude van de Partita en re mineur, dat zonder vast metrum klinkt als gesproken taal: de zinnen ontvouwen zich als een verhaal en korte motieven vallen als losse woorden, terwijl de grote lijn overeind blijft.
Die persoonlijke blik zie je ook in de titels. Weichenberger gaf zelf bijnamen aan sommige stukken, zoals Le Maricha, Schmids Echo en Pasorella, en ook de albumtitel La Tournée gaat op hem terug. Bergmüller voegt daar eigen Weense ondertitels aan toe, zoals Springinkerl, Zuckergoscherl, Holzpyjama en Heast Oida. Ze brengen de muziek naar het Wenen van nu en zijn geen programma, maar een uitnodiging om met andere oren te luisteren.
Dicht bij het instrument
Bergmüller bespeelt verschillende barokluiten, elk met een eigen klankkleur. De galante Galanderei speelt hij op de grootste en laagst gestemde luit, die het meest resoneert. De kleinste luit heeft een opmerkelijke herkomst: bouwer Karl Kirchmeyr maakte haar van het klankbord van een Bösendorfer-vleugel uit de negentiende eeuw, met hout uit de achttiende. Zo klinkt dat hout een tweede keer, na een heel pianoleven.
Ook de opname draagt sterk bij aan de luisterervaring. Bergmüller koos bewust voor een nabij perspectief, dichter bij de luitspeler dan bij het concertpubliek. Je hoort de ademhaling, de bewegende vingers en het meetrillen van andere snaren, en dat zijn bedoelde onderdelen van de klankwereld, geen storingen.
Het resultaat is intiem, al zal niet iedereen daar meteen van houden: wie een ruimere concertklank verkiest, moet er misschien even aan wennen. Zelf vind ik de directe klank een meerwaarde, omdat ze de subtiele nuances van het instrument zo goed laat horen. Bergmüller verzorgde zelf de opname en montage in april 2026 in Wenen; Martyn Heyne stond in voor de mix en mastering.
Een repertoire dat nieuwsgierig maakt
Na meerdere luisterbeurten blijft vooral de afwisseling tussen lichtvoetigheid en verstilling me bij. Met La Tournée de Monsieur Weichenberger laat Bergmüller horen hoe rijk en veelzijdig dit weinig bekende repertoire is. Zijn aandachtige spel, met gevoel voor de retorische opbouw en het danskarakter van de muziek, en de afwisselende klankkleuren van de luiten maken van het album een boeiende ontdekking.