Er zijn dirigenten van wie een opname vooral een document is, en er zijn dirigenten van wie een opname ook decennia later nog iets van hun persoonlijkheid onthult. Seiji Ozawa, die in 2024 overleed, behoort in principe tot die tweede categorie: technisch precies, breed van repertoire, met een dirigeerstijl waarin uiterlijke elegantie en innerlijke intensiteit dicht bij elkaar lagen. Dat hij het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks (BRSO) in zijn hele carrière maar tweemaal dirigeerde, maakt deze release van de concerten van 17 en 18 januari 1990 – nu voor het eerst op cd – meteen interessant. Het cd-boekje spreekt zelfs van een onvergetelijk concert. Dat wil ik best geloven, want Ozawa's concerten hadden wel degelijk iets bijzonders. Alleen: op deze cd komt dat onvoldoende over.
Het programma is als een klein historisch drieluik opgezet: Ludwig van Beethoven (1770-1827), Richard Strauss (1864-1949), en daartussen de dirigent die beide werelden verbindt. Beethovens Vijfde is het werk waarin latere generaties een heroïsche strijd tegen het noodlot hoorden te herkennen; Strauss zocht met Ein Heldenleben bewust aansluiting bij diezelfde Beethoveniaanse traditie. Mooi bedacht als concertprogramma. Alleen houdt de uitvoering die belofte niet.
Mooi, maar te braaf
Het bekende verhaal van het noodlot dat aan de deur klopt, is toegeschreven aan Beethoven door Anton Schindler en historisch dubieus – E. T. A. Hoffmann had het in zijn beroemde bespreking van 1810 helemaal niet over noodlot, maar over een muziek die de luisteraar van duisternis naar het onmetelijke voert. Je zou dus verwachten dat een dirigent die dat cliché weet te vermijden, iets spannenders in de plaats zet. Bij Ozawa gebeurt dat jammer genoeg niet.
De beginnoten klinken ietwat log, eerder een aanzet dan een vuistslag. Nadien wordt het geheel wel dynamischer, maar alles blijft zo gedoseerd dat het drama nergens echt doorbreekt. Het orkest speelt mooi – de architectuur is helder, de strijkersklank in het Andante is warm – maar je zit nergens op het puntje van je stoel. Zelfs de overgang tussen het derde en vierde deel, toch het scharniermoment van de hele symfonie, de plek waar de muziek van duister naar licht zou moeten kantelen, durf ik zelfs saai te noemen.
Dat is jammer, want het orkestspel op zich is fraai. Maar een Vijfde zonder die onontkoombare spanning is voor mij geen uitvoering die het verdient om uitgebracht te worden. Ik vermoed dat er in de archieven van de BR spannendere avonden met dit orkest te vinden zijn – deze had er wat mij betreft niet bij gemoeten.
Beter, maar zonder vuurwerk
Ein Heldenleben klinkt een pak overtuigender, al is dat ook logisch: Strauss beschikt over een gigantisch orkestapparaat waarmee hij kan schilderen, uitvergroten en zichzelf parodiëren, en dat orkestrale rijkdom zit het BRSO duidelijk in de vingers. De klank is knap, de vioolsolo's van concertmeester Ernő Sebestyén in Des Helden Gefährtin zijn werkelijk prachtig: elegant, met net genoeg eigenzinnigheid om het portret van "des helden gezellin" een echte persoonlijkheid te geven.
Toch blijft ook hier het vuur uit. Alles klinkt mooi, maar het raakt zelden echt. Ozawa houdt de balans tussen detail en massa knap in evenwicht, maar waar Karajan of Kempe je meesleuren, blijft deze uitvoering te beheerst, te welgemanierd. En wie precies dit orkest met Ein Heldenleben in huis wil halen, koopt toch beter gewoon de uitvoering van het zelfde orkest met Mariss Jansons.
Een teleurstelling
Dit is een opname waar ik veel van verwacht had, misschien te veel: Ozawa, dit orkest, dit programma. Het orkestspel is fraai, de geluidsrestauratie van BR-KLASSIK is zorgvuldig, en als historisch document heeft deze cd waarde voor wie Ozawa's carrière of de geschiedenis van het BRSO wil documenteren. Maar wie op zoek is naar een Vijfde of een Heldenleben die je meesleurt, vindt die hier niet.
Niet alles wat ooit een onvergetelijk concert was, hoort ook een onvergetelijke cd te worden.
