Op zondag 15 november gaat het Requiem van componist en dirigent Lucas Van Vlierberghe in creatie – een werk dat niet alleen het sluitstuk vormt van een jarenlange artistieke zoektocht, maar ook een diep persoonlijke betekenis draagt. Klassiek Centraal sprak met Van Vlierberghe over zijn muzikale vorming, de wisselwerking tussen componeren en dirigeren, en de weg die leidde naar dit nieuwe werk voor koor en strijkers.
Van cello naar compositie
Van Vlierberghes muzikale parcours begon niet aan de lessenaar, maar met de cello, die hij bespeelde aan de Kunsthumaniora in Antwerpen. Al snel bleek zijn ware fascinatie echter te liggen bij het creëren van muziek zelf. Die drang bracht hem naar het Koninklijk Conservatorium Antwerpen, waar hij compositie studeerde bij Wim Henderickx en Bram Van Camp, aangevuld met lessen van Luc Van Hove en Alain Craens.
Een beslissende periode in zijn ontwikkeling was zijn masteropleiding aan de Estonian Academy of Music and Theatre in Tallinn, waar hij compositie studeerde bij Helena Tulve en Tõnu Kõrvits, en koordirectie bij Hirvo Surva. De Estse muziekcultuur, met haar vanzelfsprekende verbondenheid tussen natuur, stilte en spiritualiteit, liet een blijvend spoor na in zijn manier van luisteren en componeren. Ook het zingen in het academiekoor onder leiding van Tõnu Kaljuste, en masterclasses bij componisten als Pēteris Vasks, Thomas Adès en Toshio Hosokawa, verrijkten zijn muzikale blik.
Vandaag beschouwt Van Vlierberghe zichzelf in de eerste plaats als componist. "Dat is de plek waar mijn artistieke identiteit ligt en waar mijn muzikale ideeën ontstaan," vertelt hij. Dirigeren en het uitbouwen van ensembles ervaart hij als een natuurlijk verlengstuk daarvan – een manier om muziek, zowel die van anderen als zijn eigen werk, van binnenuit te beleven.
Ex Cathedra en het Antwerp String Ensemble
Die verhouding tussen componeren en dirigeren krijgt concreet gestalte in twee ensembles die Van Vlierberghe nauw aan het hart liggen: Kamerkoor Ex Cathedra Antwerpen en het Antwerp String Ensemble. Beide zijn voor hem meer dan uitvoeringsplatforms; het zijn artistieke projecten waarin hij een eigen muzikale visie kan ontwikkelen.
Ex Cathedra, ontstaan uit een gedeelde passie van oud-leden van het Antwerps Kathedraalkoor, legt zich toe op een verfijnde koorklank en een repertoire waarin spiritualiteit, tekstbeleving en muzikale diepgang centraal staan. Het Antwerp String Ensemble ontstond dan weer vanuit de wens om jonge musici samen te brengen op een hoog artistiek niveau, en gaf Van Vlierberghe tegelijk de ruimte om zijn eigen composities uit te voeren.
Voor de première van het Requiem vullen beide ensembles elkaar naadloos aan: het werk is immers geschreven voor precies deze combinatie van koor en strijkers. "Het voelt als een natuurlijke culminatie van de weg die we de voorbije jaren samen hebben afgelegd," aldus Van Vlierberghe.
Componist én dirigent: twee kanten van dezelfde medaille
Van Vlierberghes ervaring als zanger, koordirigent en componist vormt een hecht geheel: elke rol werkt door in de andere. Zijn jaren in het Antwerps Kathedraalkoor, eerst als zanger en later als assistent-dirigent, leerden hem het belang van een heldere repetitiemethode, aandacht voor tekst en doordachte klankopbouw.
Als componist voelt hij zich sterk verwant met Arvo Pärt, Pēteris Vasks, John Tavener en Henryk Górecki – componisten wier muziek toont hoe eenvoud, stilte en klankkleur vaak meer kunnen zeggen dan technische complexiteit. Daarnaast hebben ook de musici en docenten met wie hij doorheen de jaren heeft samengewerkt een belangrijke rol gespeeld in zijn muzikale vorming: zij leerden hem kritisch te luisteren en trouw te blijven aan zijn eigen artistieke overtuiging.
Die verwantschap en die vormende samenwerkingen kleuren ook zijn manier van dirigeren: "Een dirigent moet volgens mij de brug vormen tussen de intentie van de componist en de beleving van de uitvoerders en het publiek." Beide disciplines, componeren en dirigeren, blijven elkaar volgens hem voortdurend voeden.
Een muzikale taal van eenvoud en verstilling
Van Vlierberghes muziek vertrekt doorgaans niet vanuit een melodie, maar vanuit een sfeer of emotie. Hij werkt daarbij vrij intuïtief: het oorspronkelijke idee bepaalt vaak zelf de richting waarin de compositie zich ontvouwt, eerder dan dat alles vooraf wordt vastgelegd. Hij gelooft dat een werk een zekere vanzelfsprekendheid moet behouden. Experimenteren en herwerken maken daar vanzelfsprekend deel van uit: hij schrapt regelmatig passages of herschrijft ze wanneer ze niet bijdragen aan het grotere geheel – niet om steeds iets nieuws te zoeken, maar om de muziek zo helder en overtuigend mogelijk te laten spreken.
Zijn muzikale taal omschrijft hij als modaal of tonaal, met klankkleur, verstilling en een natuurlijke muzikale adem als kern – geen complexiteit om de complexiteit, maar muziek die direct kan raken.
Die esthetiek kristalliseerde zich vooral uit tijdens zijn studietijd in Tallinn, waar hij ontdekte dat eenvoud en stilte een grote zeggingskracht kunnen dragen. "Voordien was ik veel meer op zoek naar complexiteit," geeft hij toe, "maar vandaag geloof ik dat muziek vaak het meest raakt wanneer ze met relatief eenvoudige middelen iets wezenlijks weet uit te drukken."
Tijdens het compositieproces zelf houdt Van Vlierberghe steeds de luisteraar voor ogen. Hij hoopt een muzikale ruimte te scheppen waarin ieder zijn eigen beleving kan vinden – verstilling, reflectie, ontroering. Zijn achtergrond als uitvoerend musicus helpt hem daarbij: omdat hij weet hoe zangers en instrumentalisten ademen en fraseren, schrijft hij muziek die natuurlijk aanvoelt om uit te voeren.
De weg naar het Requiem
Het thema van de dood fascineert Van Vlierberghe al lang, niet vanuit somberheid, maar vanuit vragen over vergankelijkheid, herinnering, troost en hoop. Al langer droeg hij het plan met zich mee ooit een requiem te schrijven. Het overlijden van zijn grootvader, en later ook zijn grootmoeder, gaf uiteindelijk de doorslag om eerdere schetsen verder uit te werken en het werk te voltooien – waardoor het Requiem ook een persoonlijke betekenis kreeg.
Vanaf het prille begin hoorde hij het werk als een compositie voor koor en strijkers. Een masterclass met Pēteris Vasks, die koor en strijkers niet als tegenpolen maar als één ademend geheel benadert, liet daarbij een blijvende indruk na. In Van Vlierberghes Requiem bewegen de strijkers dan ook vaak colla parte met de zanglijnen: ze begeleiden het koor niet, maar verlengen en verdiepen de vocale klank. Die organische eenheid bepaalde zowel de bezetting als de vorm en duur van het werk. "Ik wilde geen groots of monumentaal requiem schrijven," verduidelijkt hij, "maar een verstilde muzikale meditatie waarin elke noot een betekenisvolle plaats krijgt."
Binnen de rijke requiemtraditie vormt vooral Maurice Duruflés Requiem een blijvende inspiratiebron om de vanzelfsprekendheid waarmee gregoriaans en een persoonlijke harmonische taal er samensmelten. Ook Vasks en Tavener beïnvloedden zijn kijk op sacrale muziek, niet als stijlvoorbeelden om na te volgen, maar als bewijs dat eenvoud, klankkleur en stilte een grote emotionele kracht kunnen dragen.
De kern van het werk situeert Van Vlierberghe niet in één specifiek moment van de partituur, maar in de doorlopende sfeer: een muzikale ruimte waarin afscheid, herinnering en hoop naast elkaar kunnen bestaan. "Als luisteraars aan het einde het gevoel hebben een innerlijke reis te hebben meegemaakt," zegt hij, "dan heeft het Requiem bereikt wat ik ermee wilde zeggen."
Een doorlopende muzikale reis
Voor het concertprogramma rond de creatie koos Van Vlierberghe bewust voor werken van John Tavener – Funeral Canticle, Mother of God, Here I Stand, Funeral Ikos en Song for Athene – die dezelfde verstilling en spiritualiteit ademen als zijn eigen taal. Samuel Barbers Adagio for Strings opent het concert als een universele reflectie op verlies en herinnering. Samen vormen deze werken geen los aaneengeregen programma, maar één doorlopende muzikale reis die het Requiem plaatst binnen een bredere traditie van hedendaagse sacrale muziek.
Als componist schrijf je de noten, maar pas tijdens de repetities krijgt een partituur volgens Van Vlierberghe echt een eigen leven. Musici brengen dan hun eigen persoonlijkheid, klank en interpretatie mee, en dat kleurt het werk op manieren die bij het schrijven zelf nog niet zichtbaar waren. "Net die wisselwerking maakt een première zo bijzonder," aldus Van Vlierberghe, "op dat moment wordt de partituur voor het eerst echt muziek."
Voorbij de première
Wanneer het Requiem op 15 november voor het eerst klinkt, markeert dat voor Van Vlierberghe een overgang: het werk houdt op enkel van hem te zijn. "Zolang ik eraan werk, is het mijn muziek. Maar zodra de eerste noot klinkt, wordt ze ook van de musici die haar uitvoeren en van de luisteraars die er hun eigen betekenis in vinden." Die gedeelde ervaring is voor hem uiteindelijk waar muziek om draait.
Ook voor toekomstige uitvoeringen, door andere dirigenten en ensembles, staat Van Vlierberghe open voor nieuwe interpretaties. Zolang de essentie van het werk overeind blijft, vindt hij het net boeiend wanneer anderen accenten leggen of nuances ontdekken waar hijzelf niet aan had gedacht – een compositie blijft daardoor levend.
Met het Requiem als recent hoogtepunt kijkt Van Vlierberghe alvast vooruit. De komende jaren wil hij verder bouwen aan zijn eigen muzikale taal, met een bijzondere aantrekkingskracht voor grotere vocale en orkestrale vormen. Nieuwe werken voor koor en orkest, naast andere concertante en symfonische composities, staan op zijn verlanglijst – telkens met dezelfde ambitie: dat elk nieuw werk iets wezenlijks te zeggen heeft en een eigen artistieke noodzaak voelt.
Tickets koop je hier: https://www.eventbrite.com/e/tickets-requiem-lucas-van-vlierberghe-1986533457046
En ontdek hier alvast enkele andere werken: