Sommige componisten laten een indrukwekkend oeuvre na, maar verdwijnen desondanks uit het collectieve geheugen. Gerhard Hamm (1835-1904) is zo'n geval. Pianist Camiel Boomsma zet zijn zoektocht naar deze vergeten negentiende-eeuwse componist voort met Unforgotten, een album waarop elf pianostukken van Hamm en zijn zoon Karel (1876-1937) opnieuw klinken. Geen monumentale gebaren of virtuoze krachttoeren, maar muziek die haar aantrekkingskracht vooral ontleent aan melodische inventiviteit, harmonische schakeringen en een uitgesproken gevoel voor het intieme.
Dat Hamm meer was dan een componist voor de huiskamer, blijkt uit zijn levensloop. Ruim veertig jaar lang was hij actief in het muziekleven van Venlo, waar hij als dirigent, muziekleraar en componist een belangrijke rol vervulde. Zijn omvangrijke oeuvre omvat uiteenlopende genres, van koormuziek tot orkestwerken. Toch is zijn naam nauwelijks doorgedrongen tot de concertpraktijk. Boomsma ontdekte zijn pianomuziek dankzij een stapeltje partituren dat hij na een concert kreeg van Carl Hamm, een nazaat van de componist. Dat leidde in 2021 tot het album Rediscovered, een verkenning die met deze nieuwe uitgave wordt voortgezet. Hoe die zoektocht begon en wat Hamm voor hem betekent, vertelde Boomsma in dit interview voor Klassiek Centraal: https://klassiek-centraal.be/alsof-je-een-dikke-stoflaag-van-een-boek-blaast-camiel-boomsma-en-de-stille-terugkeer-van-gerhard-hamm-1.
Een rijkdom aan kleine vormen
De keuze voor korte karakterstukken bepaalt de opzet van het album. Hamm zoekt de expressie niet in grootschalige ontwikkelingen, maar in de manier waarop een melodie zich ontvouwt, een harmonie van kleur verschiet of een ritmisch motief in beweging komt. Zijn muziek staat duidelijk in de romantische traditie en wordt geregeld met die van Schumann vergeleken. Boomsma vindt dat terecht te beperkt: er klinken echo's van andere grootheden, maar ook een eigen signatuur. Hij voelt die verhoudingen goed aan en geeft de stukken een persoonlijke, genuanceerde interpretatie.
Dat blijkt meteen uit het Albumblatt – Nocturne, oorspronkelijk geschreven voor piano vierhandig en voor deze opname door Joey Roukens bewerkt voor piano solo. Boomsma speelt met een bijzonder fijn toucher en doseert de expressie zorgvuldig. De melodie krijgt alle ruimte om te ademen, terwijl de begeleiding haar ondersteunende rol behoudt. Juist die terughoudendheid maakt deze nocturne aantrekkelijk: de pianist zoekt het niet in nadrukkelijke accenten, maar in de verfijning van zijn aanslag en frasering.
Het daaropvolgende Impromptu – Perpetuum Mobile laat een heel andere kant van Hamm horen. Tegenover de verstilling van de nocturne staat nu muziek die voortdurend in beweging is. Boomsma laat het temperament terecht oplaaien. De fijne glissandi geven het stuk extra kleur en de verschillende stemmen blijven goed van elkaar te onderscheiden. Daardoor wordt de onophoudelijke beweging meer dan een demonstratie van vingervaardigheid: het stuk krijgt vaart, reliëf en een speels karakter.
Liefde in verschillende stemmingen
Een bijzonder aantrekkelijk onderdeel van de cd is de bundel Verlorne Lieb, bestaande uit zes Clavierstücke op. 19. De reeks beweegt zich tussen uiteenlopende stemmingen en laat horen hoe Hamm met relatief kleine middelen verschillende gevoelswerelden oproept. Vooral Hast du mich lieb springt eruit.
In dit melancholische stuk laat Boomsma de emotionele spanning geleidelijk toenemen. Zijn spel is invoelend zonder sentimenteel te worden; de expressie zit veeleer in de manier waarop hij de muzikale lijn vormgeeft dan in nadrukkelijke dramatiek. Ook O hätt ich, waarmee de bundel besluit, krijgt een overtuigende plaats binnen het geheel. Boomsma laat de emotie hier verder oplopen, zonder dat de ontknoping aan beheersing verliest.
De Etude uit op. 15 vormt met een speelduur van ongeveer zeven minuten het zwaartepunt van de cd. Het werk overstijgt het karakter van een louter technische studie en ontplooit zich als een zelfstandige muzikale gedachte. De wisseling tussen meer beschouwende passages en momenten van grotere intensiteit geeft de compositie richting. Boomsma bouwt de spanningsboog geleidelijk op en weet de verschillende fasen van het werk met elkaar te verbinden. Hier komt zijn gevoel voor de grotere lijn bijzonder goed tot zijn recht.
Ook de zoon krijgt een plaats
Met het Wiegenliedje en het Capriccio komt ook Karel Hamm aan bod. Het Wiegenliedje is een bescheiden miniatuur waarvan de charme schuilt in de eenvoud. Boomsma houdt de uitvoering vrij van onnodige versieringen en laat het melodische karakter voor zichzelf spreken. Het resultaat is klein van opzet, maar past goed binnen het intieme karakter van het album.
Het Capriccio is van een heel ander kaliber. Als tweede langere werk op de cd heeft het een uitgesprokener, ambitieuzer karakter. Boomsma noemt het stuk in het interview zelf een van de hoogtepunten van het album en roemt het verhalende karakter en de onverwachte wendingen. Die avontuurlijkheid is hoorbaar, maar Karel Hamm stapelt muzikale invallen op elkaar. De overvloed aan noten werkt daardoor niet altijd in het voordeel van de compositie. Het stuk is levendig en houdt de aandacht vast, al ontbreekt soms de vanzelfsprekendheid waarmee zijn vader melodische ideeën weet te laten spreken.
Een herontdekking met nuance
De opname, gemaakt in Westvest90 in Schiedam op een Steinway D-concertvleugel, brengt de nuances van Hamms pianomuziek helder over. Verschillen in aanslag en dynamiek blijven helder hoorbaar, zonder dat de klank aan warmte inboet.
Niet elk werk is even sterk en sommige melodische wendingen blijven dicht bij de vertrouwde taal van de negentiende-eeuwse romantiek. Toch schuilt in deze muziek voldoende verfijning en melodische zeggingskracht om de aandacht vast te houden.
Met Unforgotten zet Camiel Boomsma zijn ontdekkingstocht voort en maakt hij overtuigend duidelijk waarom Gerhard Hamm het verdient om opnieuw beluisterd te worden. Niet als een vergeten genie dat alsnog op een voetstuk moet worden geplaatst, maar als een componist wiens muziek ook vandaag nog weet te overtuigen.
