Sommige recital-cd’s imponeren door virtuositeit, andere blijven je bij omdat ze een vertrouwde muziekwereld in een nieuw licht plaatsen. Cantar del Alma behoort zonder twijfel tot die tweede categorie. Saxofonist Carlos Gimenez en pianist José Alberto del Cerro presenteren een programma dat nergens de mogelijkheden van hun instrumenten wil etaleren, maar juist overtuigt door zijn natuurlijke muzikaliteit, verfijnde samenspel en doordachte opbouw.

Een arrangeur die zijn eigen transcripties moet waarmaken

De sleutel tot deze opname ligt niet zozeer in de keuze van het repertoire als wel in de manier waarop het tot stand kwam. Carlos Gimenez tekende immers zelf voor vrijwel alle transcripties op deze cd: van Cantar del alma van Federico Mompou (1893–1987) over de Sechs Romanzen op. 38 van Sergei Rachmaninow (1873–1943), de Cinco canciones negras van Xavier Montsalvatge (1912–2002) en de Auszüge aus „Tristan und Isolde“ van Richard Wagner (1813–1883) tot de Canciones clásicas españolas van Fernando Obradors (1897–1945).

Dat is veel meer dan een praktische ingreep. Wie zijn eigen transcripties speelt, kan zich niet verschuilen achter de keuzes van een andere arrangeur. Elke ademhaling, elke overgang, elk moment waarop de piano even het voortouw neemt omdat de oorspronkelijke zanglijn letterlijk geen adem meer heeft, is een interpretatieve beslissing die Gimenez eerst als arrangeur moest nemen en vervolgens als uitvoerder opnieuw moet waarmaken. Precies daardoor klinkt niets op deze opname als een noodoplossing of als een poging de menselijke stem eenvoudigweg te vervangen. De transcripties vertrekken vanuit het idioom van de saxofoon zelf en laten het instrument spreken met een eigen stem. Gimenez kent de mogelijkheden én de grenzen van zijn instrument en zoekt nergens gratuit effect, maar steeds muzikale overtuigingskracht.

Gimenez is overigens geen buitenstaander in dit repertoire. Zijn Valenciaanse achtergrond – hij werd geboren nabij Benimodo – helpt wellicht verklaren waarom vooral de Spaanse en Catalaanse bladzijden zo natuurlijk lijken te ademen. Het rubato klinkt nergens aangeleerd, maar voelt aan als een muzikale moedertaal.

Stuk voor stuk

Het titelnummer, Mompou’s Cantar del alma, opent de plaat welbewust als motto: nauwelijks drie minuten, maar Gimenez laat de eerste frase vrijwel zonder vibrato ontstaan, bijna spraakachtig, om pas gaandeweg voorzichtig kleur toe te voegen. Meteen ontstaat die bijzondere klankwereld die de hele cd zal kenmerken: de contemplatieve pianoklank van del Cerro tegenover een saxofoon die niet declameert maar lijkt na te denken. De aandacht van de luisteraar wordt daardoor vanaf de eerste maten onvermijdelijk naar binnen gezogen. Bij Mompou, waar stilte vaak even belangrijk is als klank, blijkt die terughoudendheid geen gebrek aan expressie maar juist een vorm van intensiteit. De saxofoon wordt hier geen vervanging van de menselijke stem, maar een instrument dat haar innerlijke stilte probeert te benaderen.

De Sechs Romanzen op. 38 van Sergei Rachmaninow vormen het meest intieme deel van het programma en onthullen in deze bezetting een onverwachte kwetsbaarheid. del Cerro krijgt hier alle ruimte om zijn pianistische kwaliteiten te tonen, zonder ooit de dialoog met de saxofoon uit het oog te verliezen. De vele verstilde momenten worden met een indrukwekkende vanzelfsprekendheid opgebouwd, terwijl Der Rattenfänger als een welkome uitlaatklep alle dramatiek even naar de oppervlakte brengt. Het daaropvolgende Der Traum werkt des te verstillender en krijgt iets haast tijdloos. Tegen de afsluitende A-oo! lijkt Gimenez alle remmen los te laten: de saxofoon mag eindelijk volledig zingen, zonder dat de muzikale lijn ooit uit het oog verloren wordt. Juist dat voortdurende evenwicht tussen beheersing en overgave maakt deze cyclus zo overtuigend.

De Cinco canciones negras van Xavier Montsalvatge behoren zonder twijfel tot de grootste verrassingen van de plaat. Het zijn stuk voor stuk miniaturen, kleine muzikale parels waarin Gimenez en del Cerro hun stilistische flexibiliteit ten volle tonen. Vooral Canción de cuna para dormir a un negrito getuigt van een onweerstaanbaar gevoel voor kleur en ritmische souplesse; even krijg je als luisteraar bijna zin om mee te bewegen, al maakt Montsalvatge meteen daarna opnieuw ruimte voor verstilling. Zo ontvouwt zich een staalkaart van wat beide musici in huis hebben. Wanneer Canto negro uiteindelijk losbarst, gebeurt dat niet uit effectbejag, maar vanuit een zorgvuldig opgebouwde spanning die onweerstaanbaar meeslepend werkt.

En dan Wagner. De Auszüge aus „Tristan und Isolde“ vormen het artistieke zwaartepunt van de cd. Puristen zullen zich misschien afvragen of juist deze muziek zich wel laat losmaken van orkest en zangstem, maar Gimenez bewijst hoe vruchtbaar een geslaagde transcriptie kan zijn. De saxofoon blijkt verrassend dicht aan te sluiten bij de menselijke stem en weet het verlangen, de vertwijfeling en uiteindelijk de waanzin van Wagners liefdesdrama op een indringende manier voelbaar te maken.

Vooral het Vorspiel behoort tot de hoogtepunten van de hele opname. Gimenez kiest nergens voor effectbejag, maar laat de spanning groeien vanuit een bijna breekbare eenvoud. Zijn toon is warm, intens en tegelijk opvallend ingehouden, waardoor de beroemde harmonieën hun onweerstaanbare aantrekkingskracht behouden. De daaropvolgende Liebestod bereikt misschien net niet helemaal dezelfde concentratie als het Vorspiel, maar blijft een vertolking die ontroert door haar eerlijkheid en muzikale integriteit.

De afsluitende Canciones clásicas españolas van Fernando Obradors vormen misschien wel de mooiste ontdekking van deze cd. Zijn liederen blijken zich wonderwel te lenen voor deze bezetting en tonen nog eenmaal hoe moeiteloos Gimenez schakelt tussen donkere melancholie, lyrische zangerigheid en bijna volksmuzikale lichtheid. De donkere, bijna fluwelige toon in Con amores, la mi madre contrasteert prachtig met het lyrische karakter van Del cabello más sutil, twee hoogtepunten binnen een cyclus die voortdurend zangerigheid uitademt. Piano en saxofoon lijken hier volledig met elkaar vergroeid, waardoor deze liederen een vanzelfsprekendheid krijgen die elke gedachte aan een transcriptie doet vergeten.

Balans, geen bravoure

Wat opvalt over de hele speelduur van net geen uur: dit is een programma dat bewust géén climax na climax opbouwt. Wagner zit niet toevallig in het midden – alles ervoor bouwt ernaartoe, alles erna laat het bezinken. Dat is een dramaturgische keuze die niet elke recitalplaat durft te maken, waar vaak het spectaculairste stuk als slotapotheose fungeert. Hier kiest men voor nazinderen in plaats van applaus.

Ook de balans tussen de twee musici verdient een woord. del Cerro wordt vaak – terecht – geprezen om zijn kamermuzikale gevoeligheid, maar dat mag niet verhullen hoezeer hij hier evenwaardig meebeslist over tempo en kleur. Hij is geen begeleider die zich aanpast, maar een gelijke gesprekspartner die mee de architectuur van elk werk bepaalt. Elke cyclus belicht een andere kleur van het instrument, zonder dat het programma ooit als een demonstratieplaat aanvoelt. Integendeel: de doordachte programmering toont hoe veelzijdig de saxofoon zich binnen de kamermuziek kan bewegen, van bijna vocale introspectie tot uitbundige ritmiek.

De hybride SACD-opname van MDG doet wat MDG altijd doet: geen kunstmatige nabijheid, geen studio-glans, maar een akoestiek waarin het instrument ademruimte krijgt zonder wazig te worden. Net in de stilste passages van Vorspiel en Liebestod, waar het instrument tot bijna niets terugvalt, hoor je hoezeer die ruimte meewerkt. De klank lost niet op in vaagheid, maar krijgt juist betekenis door de stilte eromheen.

De opname ondersteunt bovendien de authentieke muzikaliteit van beide uitvoerders. Gimenez beschikt over een uitzonderlijk verfijnde toon, warm zonder sentimenteel te worden en altijd doorleefd. del Cerro sluit daar voorbeeldig bij aan, niet alleen als begeleider, maar als musicus die voortdurend nieuwe kleurschakeringen toevoegt en de melodische lijnen mee vormgeeft.

De echo van een geslaagde opname

Dit is geen plaat voor wie de saxofoon nog altijd als curiosum bekijkt naast de “echte” kamermuziekinstrumenten. Ze is evenmin een demonstratie van wat het instrument allemaal wél kan. Carlos Gimenez en José Alberto del Cerro tonen vooral hoe goede transcripties bekende muziek een nieuw perspectief kunnen geven. Na beluistering luister je haast onvermijdelijk ook anders naar de oorspronkelijke liederen en orkestwerken: met meer aandacht voor hun melodische kern en hun intimiteit.

Cantar del Alma is bovendien een recital dat geen moment verveelt. De afwisseling tussen de verschillende stijlwerelden, de intelligente programmatische opbouw en het hoge artistieke niveau van beide musici maken deze opname tot een recital waarnaar je met plezier blijft teruggrijpen. Niet omdat het wil imponeren, maar omdat het bij elke beluistering nieuwe nuances prijsgeeft en telkens opnieuw weet te raken. Een mooier compliment kun je een opname nauwelijks geven.