Er zijn platen die zich aankondigen als een curiosum en die uiteindelijk iets veel wezenlijkers blijken te zijn: geen verloren meesterwerken, maar een ontbrekende bladzijde uit de geschiedenis van een groot musicus. De titel Unoriginal is daarbij bijna ironisch: deze muziek is immers niet oorspronkelijk voor gitaar geschreven, maar Breams kunst bestond juist in het vinden van een nieuwe identiteit voor bestaand repertoire. Dat is precies de paradox waarop deze uitgave berust. Julian Bream (1933-2020), de Engelse gitarist die decennialang het instrument uit de schaduw van Segovia probeerde te trekken, liet bij zijn dood in 2020 een omvangrijke verzameling transcripties na die hij weliswaar speelde en opnam, maar nooit publiceerde. Ze lagen te wachten in de Jerwood Library van het Trinity Laban Conservatoire in Londen, tot de jonge Florentijnse gitarist Giulio Cecchi zich erin verdiepte en ze op deze plaat voor het eerst in bladmuziekvorm laat horen.

Het is meteen ook de kern van het verhaal dat dit album vertelt. In de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw moest de gitaar zich een plek veroveren tussen de grote concertinstrumenten, en dat deed ze niet alleen met nieuw gecomponeerd werk van tijdgenoten, maar evengoed door zich muziek toe te eigenen die voor viool, cello of, vooral, piano bedoeld was. Wie zich dat repertoire eigen kon maken, bewees dat het instrument evenveel aankon als de grote jongens. Tárrega, Llobet en Segovia deden dat voor. Bream trok de lijn door, maar dan met een blik die verder reikte dan de Spaans getinte esthetiek waarmee Segovia de gitaar internationaal profileerde: naast Britten, Walton en Berkeley programmeerde hij ook transcripties van componisten die met de gitaar nooit iets te maken hadden gehad.

Dat maakt dit een programma met een merkwaardig brede boog. Er is de Tombeau van Samuel Leopold Weiss (1687-1750), oorspronkelijk voor barokluit en dus overgebracht naar een instrument dat de diepe, kussenzachte bassen van de luit moet missen – Cecchi compenseert dat gemis niet door te forceren, maar laat de improvisatorische, bijna toccata-achtige ademhaling van het stuk gewoon zijn gang gaan, en wint daarmee aan helderheid wat er aan klankvolume verloren gaat. Er is de Sonate K87 van Domenico Scarlatti (1685-1757), door Bream van e klein naar b klein omgezet om de polyfone structuur en de speelbaarheid op gitaar te bewaren, hier gespeeld met een ingehouden, bijna ingetogen glans. Er is het Venetiaans gondellied van Felix Mendelssohn (1809-1847), waarin Bream – voortbouwend op een eerdere Tárrega-versie – de boventonen laat zingen met een bijna vocale ijlheid; Cecchi haalt dat effect mooi uit de verf zonder het aan te dikken.

Het Spaanse blok, met Córdoba en Cataluña van Isaac Albéniz (1860-1909) en de Valses Poéticos van Enrique Granados (1867-1916), is waar de plaat het dichtst bij vertrouwd terrein komt, en ook waar Cecchi het meest ontspannen klinkt: de rasgueos, die typische waaierende akkoordslagen uit de Spaanse gitaartraditie, in Córdoba hebben iets theatraals zonder karikaturaal te worden, en in Cataluña, waar Bream de laagste snaren omstemt om de oorspronkelijke toonsoort te behouden, weet hij de wat weemoedige, insinuerende toon precies te raken. Interessanter, omdat ze verder van huis liggen, zijn de twee blokken die het hart van deze plaat vormen: Melodie ludowe van Witold Lutosławski (1913-1994), twaalf Poolse volksliedjes die hier voor het eerst integraal op gitaar te horen zijn, en de Petite Suite van Béla Bartók (1881-1945), een eigenzinnige montage uit de 44 Duos die Bream zelf nooit heeft opgenomen. Dat laatste is meteen het pikantste onderdeel van de plaat: muziek die diep geworteld is in de speelwereld van de viool en die Bream moest vertalen naar een totaal ander instrument, waarbij hij zich onder meer baseerde op Bartóks eigen pianobewerkingen. Cecchi speelt het met een precisie die de herkomst nooit verbergt – je blijft horen dat deze muziek uit een vioolwereld afkomstig is, en juist dat wrijvingspunt maakt het boeiend.

Dat deze ontdekking geen louter musicologisch project is geworden, dankt de plaat aan Giulio Cecchi zelf. Hij benadert dit materiaal niet als museumstukken, maar als levende muziek, en nergens wekt hij de indruk archiefwerk te verrichten: er zit iets ongeduldigs, iets nieuwsgierigs in zijn spel, alsof hij zelf net zo verrast is door wat hij ontdekt heeft als de luisteraar. Zijn spel getuigt van een diep begrip van de mogelijkheden van het instrument: hij weet uit de gitaar een breed palet aan kleuren, nuances en emoties te halen en maakt ook van de kortere stukken kleine muzikale juweeltjes. Zijn techniek is volkomen beheerst en staat volledig in dienst van de muziek – nergens wordt virtuositeit een doel op zich – maar interessanter is dat hij de neiging weerstaat om alles even glad te strijken: waar de muziek vraagt om een zekere schraalheid, zoals in de Weiss, laat hij die sobere klankwereld intact in plaats van ze te verdoezelen met te veel vibrato of resonantie.

Maar precies daar komt ook de zwakke plek van deze uitgave aan het licht: niet in Cecchi’s spel, maar in de dramaturgie van het programma zelf. De afzonderlijke stukken zijn zonder uitzondering interessant, vaak zelfs prachtig, maar als geheel blijft de cd te veel binnen hetzelfde kleurenspectrum. Het merendeel van de gekozen werken spreekt vooral de meest naar binnen gekeerde kant van de gitaar aan: mijmerend, lyrisch, verstild. Dat levert momenten van grote schoonheid op, maar na verloop van tijd ontstaat een zekere eenvormigheid. De gitaar is niet alleen een instrument van herinnering en contemplatie; ze kan ook ritmisch scherp zijn, uitbundig, virtuoos en bijna orkestrale proporties aannemen. Juist die andere gezichten blijven hier wat onderbelicht. Een sterker opgebouwde programmatische afwisseling had niet alleen meer ademruimte gegeven aan deze bijzondere ontdekking, maar ook de veelzijdigheid van Breams transcriptiekunst overtuigender in beeld gebracht.

Een merkwaardige technische onvolkomenheid betreft de opname: bij de overgang naar nieuwe tracks is telkens een hoorbare klik of schakeling aanwezig, alsof een knop wordt ingedrukt. Het is geen groot probleem, maar wel een opvallende onvolkomenheid die afbreuk doet aan de verder verzorgde presentatie.

Is het een essentiële plaat? Voor wie de geschiedenis van de gitaar als transcriptie-instrument een beetje kent, is dit zonder meer een belangrijke uitgave. Toch overstijgt deze cd het niveau van een loutere archiefontdekking: ze laat opnieuw horen hoe Julian Bream niet alleen een groot gitarist was, maar ook een kunstenaar die voortdurend de grenzen van zijn instrument bleef verleggen. Bijna zes jaar na zijn dood kan hij nog steeds nieuw materiaal aan zijn eigen legende toevoegen – een bewijs van hoeveel hij heeft nagelaten en hoeveel er blijkbaar nog te ontdekken valt.