Er zijn uitvoeringen die imponeren, en er zijn uitvoeringen die zich onuitwisbaar in het geheugen griffen. Deze live-registratie van de Vierde symfonie van Gustav Mahler (1860-1911) met Bernard Haitink, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks en Juliane Banse behoort zonder enige twijfel tot die laatste categorie. Wat in november 2005 in de Philharmonie im Gasteig werd vastgelegd en nu door BR-Klassik afzonderlijk op cd wordt uitgebracht, is een onnavolgbare, diep ontroerende en weergaloze interpretatie die de luisteraar van de eerste tot de laatste noot in haar greep houdt. De opname maakte eerder al deel uit van de elf cd’s omvattende box Bernard Haitink Portrait Vol. 1, die BR-Klassik in 2019 uitbracht ter gelegenheid van Haitinks negentigste verjaardag – een hommage aan een samenwerking met het BRSO die teruggaat tot 1958. Nu Haitink niet meer onder ons is, krijgt deze afzonderlijke uitgave een bijkomende emotionele lading: niet alleen documenteert zij een schitterende uitvoering, maar ook een unieke artistieke samenwerking die voorgoed tot het verleden behoort.
Haitink bevestigt nogmaals waarom hij terecht tot de grootste Mahlerdirigenten uit de muziekgeschiedenis wordt gerekend. Zijn benadering ademt een vanzelfsprekende wijsheid en een zeldzame natuurlijke autoriteit. Geen effectbejag, geen overdreven sentimentaliteit, maar een feilloos aanvoelen van de architectuur van het werk. Juist doordat Haitink nergens nadruk op legt en de muziek volledig uit zichzelf laat spreken, wordt de emotionele impact des te groter. Elk tempo is precies goed gekozen, iedere overgang klinkt organisch en onvermijdelijk. Met een totale speelduur van bijna 57 minuten, en een Adagio dat ruim twintig minuten in beslag neemt, kiest Haitink bewust voor een ruim genomen, contemplatief tempo – zonder ooit te verzanden. Hij neemt de tijd waar de muziek die tijd nodig heeft, en laat daarmee horen dat traagheid en spanning elkaar niet hoeven uit te sluiten. Zo legt Haitink alle lagen van deze symfonie bloot. Op het eerste gehoor klinkt zij transparant en idyllisch, maar in werkelijkheid – Mahler wist dat zelf maar al te goed – is zij doortrokken van ironie en een humor die niet iedereen meteen herkent. Al in het openingsdeel voelt Haitink feilloos aan hoe Mahler speelt met een oud klassiek procedé dat ook Haydn en Beethoven graag hanteerden. Vlak voor het einde van het eerste deel krijgt de beroemde vertraging van het hoofdthema precies de juiste dosering: subtiel ironisch, maar nooit nadrukkelijk of karikaturaal. De speelse ironie, de onderhuidse dreiging, de kinderlijke onschuld en de existentiële melancholie krijgen allemaal hun volwaardige plaats in een interpretatie die diep onder de huid kruipt. Nergens wordt de luisteraar gestuurd; alles lijkt zich met een haast vanzelfsprekende logica te ontvouwen. Precies daarin schuilt Haitinks ware meesterschap.
Het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks toont zich daarbij een meer dan congeniale partner. De transparantie van de houtblazers in de openingsmaten, de fenomenale soloviool in het groteske scherzo – waar de Dood, zoals Mahler het zelf omschreef, “schreiend und roh” als op een ontstemde fiedel speelt –, de fluwelen warmte van de strijkers in het hemelse Adagio en de voorbeeldige balans tussen alle orkestgroepen getuigen van een orkest dat op het absolute wereldniveau musiceert. De dynamische opbouw is voorbeeldig: van de meest breekbare pianissimi tot de majestueuze climaxen behoudt het orkest een bewonderenswaardige controle, zonder ooit de emotionele intensiteit te verliezen. Vooral het slot van het derde deel behoort tot het meest indrukwekkende dat op cd is vastgelegd: een moment van bijna bovenaardse schoonheid waarin tijd en ruimte lijken stil te vallen, en waarin de poort naar de hemel die in de finale bezongen wordt, zich als het ware reeds opent. Zelden klinkt de verstilde extase van dit Adagio zo vanzelfsprekend en tegelijk zo aangrijpend.
Ook in de finale bewijst het orkest zijn uitzonderlijke klasse. De begeleiding ademt, kleurt en ondersteunt voortdurend de vocale lijn zonder zich ooit op te dringen. Elke instrumentale bijdrage lijkt precies op haar plaats te vallen, waardoor Mahlers wonderlijke klankwereld – dat eigenzinnige mengsel van hemelse onschuld en aardse vergankelijkheid uit Das himmlische Leben – zich in al haar rijkdom ontvouwt.
Juliane Banse vervolledigt dit droomteam met een indringende vertolking van deze finale. Haar heldere sopraan bezit precies de juiste mengeling van onschuld, warmte en expressiviteit. Haar dictie is voorbeeldig, waardoor elke tekstnuance verstaanbaar blijft, maar bovenal lééft zij haar tekst. Ze vertelt, schildert en ontroert, zonder ooit te overacteren – en geeft zo precies dat dubbele perspectief weer dat dit “kind in de hemel” eigen is: naïef aan de oppervlakte, doorleefd in de kern. Banse bezingt het hemelse leven niet zomaar; ze doet het de luisteraar daadwerkelijk geloven. Haar natuurlijke muzikaliteit maakt van deze finale een ontroerende culminatie van een uitzonderlijke uitvoering.
Dat deze magistrale live-uitvoering nu afzonderlijk op cd beschikbaar is, mag zonder overdrijving een geschenk voor iedere muziekliefhebber worden genoemd. Dit is Mahler van het allerhoogste niveau: diep doorvoeld, technisch onovertroffen en muzikaal volmaakt uitgebalanceerd. Een uitvoering die niet alleen bewondering afdwingt, maar die de luisteraar ook na afloop nog lang in stilte achterlaat. Onmisbaar voor iedere Mahlerliefhebber, en zonder twijfel een uitvoering die zich moeiteloos schaart naast de grootste vertolkingen van Mahlers Vierde op cd.
