Geen Wagner in Bayreuth? Oh ja, jawel, geen hoek of kant in het mooie Bayreuth zonder Wagner is denkbaar. Hij zit zelfs in paswoorden van logins verborgen. Wagner is gelukkig niet meer alleen. Er is Bayreuth Barok en onlangs was Gluck dé trekpleister.
Christoph Willibald von Gluck (1714-1787), de ondergewaardeerde, zo goed als tussen de plooien van de muziekgeschiedenis gegleden componist zonder wie er geen classicisme was geweest en mogelijk geen Mozart en zelfs geen Wagner. Wie kent er echt meer van dan ‘Ach, ich habe sie verloren’ en het ballet uit zijn Orfeo ed Euridice? Weinigen. Het Gluckfestival brengt nu verandering in deze miskenning en net geen 240 jaar na de geniale componist zijn overlijden krijgt hij opnieuw de erkenning waar hij recht op heeft. Wagner wist wel waar Gluck voor stond en hij bewerkte diens muziek. Dat zegt op zich al genoeg dat die niet al te simpele mens Richard Wagner dat deed. Of die bewerkingen geslaagd zijn, dat staat voor discussie open, maar alles moet in zijn tijd gezien en begrepen worden.
De ‘Gluck Festspiele 2026’ die het thema Amor & Psyche in de kijker plaatsen, nodigden een aantal muziekcritici uit om kennis te maken met en verslag uit te brengen over twee opera’s van Gluck. Een in een bewerking van Wagner, Iphigenie in Aulis, de andere, Paride ed Elena, in originele zetting. Het kader voor de Wagneriaanse Gluck was in het (nog niet volledig afgewerkt) complex Friedrichsforum, de ‘Großer Saal’ en voor de opera Paride ed Elena koos men voor het Markgräfliches Opernhaus. Dat laatste is, meer dan terecht, UNESCO Werelderfgoed. Een rococo zaal en podium met opvallend veel trompe-l’œil schilderwerk naast oerdegelijk uitgewerkt houtsnijwerk en stucwerk. Opvallend is dat alle grote gordijnen die normaal in rode velours zijn, hier gewoon deel zijn van het trompe-l’œil schilderwerk.
Iphigenie in Aulis of nog Gluck in de ogen van Wagner
De sterk vernieuwde Großer Saal in het al jaren in renovatie zijnde Friedrichsforum, ontving de musici en het publiek om te luisteren, om te beleven hoe Wagner de heden ten dage feitelijk onbekende opera Iphigenie in Aulis van Gluck naar zijn hand zette en hoe hij het origineel respecteerde. In dat respecteren is hij geslaagd. Zijn temperament heeft van deze opera, die naast de solo’s opvallend veel aandacht geeft aan het koor en uiteraard het orkest, een nogal heftig geheel gemaakt dat wat overdondert. Mooi is het zeker, ongewoon ook. We hoorden een muzikaal geheel onder leiding van Michael Hofstetter, dat in zeer goede doen was en volledig opging in een concertante uitvoering. Daar werd bewust voor gekozen precies om meer aandacht te leggen op de voor de meesten onder ons onbekende muziek en om het belang van Gluck voor de opera na hem te benadrukken. Want het moet gezegd en geschreven worden: zonder Gluck zou er mogelijk aangemodderd worden en stierf het muziektheater misschien wel uit omdat het op den duur de mensen mogelijk kon gaan vervelen in de toenmalige turbulente tijden van nieuwigheden op alle vlakken in de samenleving.
De uitvoerders op een rijtje: Bo Skovhus, Agamemnon – Vero Miller, Klytaimnestra – Francesca Lombardi Mazzulli, Iphigenie – Aco Bišćević, Achilleus – Christian Miedl, Kalchas – Soula Parassidis, Pallas Athene – het koor Cantus Thuringia – ThüringenPhilharmonie Gotha-Eisenach – Michael Hofstetter, dirigent
Pure Paride ed Elena bij ‘mijn’ top 3!
Misschien ben ik wat kort in mijn bespreking van Iphigenie in Aulis, maar dàt? Dat heeft een reden en die reden is de opvoering van de opera Paride ed Elena. Muzikaal vorm gegeven door dezelfde gedreven dirigent – een man die mediteert alvorens aan de slag te gaan – en hetzelfde koor, met andere zangers weliswaar en deze keer met niet minder dan de Akademie für Alte Musik Berlin. Een verzameling musici die garant stond en staat voor het beste van het beste en of dat bewezen werd.
Hofstetter, naast dirigent ook intendant van de Gluck Festspiele 2026, koos opnieuw voor een concertante uitvoering. Je zou het jammer kunnen vinden omdat zo’n Griekse tragedie vraagt om een mooi decor, de in plooien vallende kledij van de rijke Griekse dames in die oude tijden en wat nog meer, maar het theatraal aspect mistte niemand. Het decor van het podium op zich is meer dan rijk genoeg, één brok laat barokke harmonie en symmetrie die genoeg geeft aan het oog. Van het acteren, in zo’n verhaal als dit kan je weinig meer verwachten dan wat stijf heen en weer gewandel, maar het werd hier knap vervangen door zangers die een zeer sprekende mimiek en afgewogen gebaren presenteerden waarbij je helemaal geen nood had aan invullend theater.
Wat het oog betreft was het al ruim voldoening gevend, maar muzikaal kregen we iets onovertroffen. Ik overdrijf niet: het was een van de drie beste opera uitvoeringen die ik ooit live mocht beleven. Op de eerste plaats staat en blijft ook staan Don Carlos van Verdi door de Opéra de Wallonie-Liège in 2020. De tweede plaats behoud ik voor, na het nodige overleg met mezelf (gewetenskwestie) aan Rigoletto van Verdi in Novi Sad in 2019 en dan nu, als derde of ex aequo met Rigoletto is het deze Paride ed Elena. Drie totaal andere werken, maar met dezelfde artistieke inspiratie die een onvoorwaardelijke trouw aan het origineel, het allergrootste respect voor het werk van componist en librettist inhouden. Het is een plezier een dirigent aan het werk te zien die volledig opgezogen wordt door de partituur en met een stralende glimlach zijn musici inspirerend en meteen ook aanmoedigend dirigeert voor een werk dat je niet kent.
Onbekend was deze opera niet, luister naar Mozarts Idomeneo…
Wat heeft nu Idomeneo van Mozart te maken met deze vandaag onbekende opera van Gluck? Niet alles, wel meer dan je denkt. Mozart brengt met zekerheid in Idomeneo een eregroet aan Gluck met het slotkoor. De castraatrol heeft twee uitgebreide muzikaal meeslepende, diep ontroerende aria’s die virtuositeit, techniek en voor alles een zeer groot artistiek talent vragen en die het publiek doodstil maken, amper durven doen ademen. Het zijn aria’s die je niet meer doen denken aan Gluck, maar veel meer aan Mozart. De genialiteit zit trouwens ook in de andere aria’s en zeg maar heel de partituur, maar toch, deze opera is misschien nog meer dan Glucks Orfeo de revolutie in de opera die leidde tot onder meer Mozart.
De artistieke prestaties van het beroemde orkest en het koor waren al meeslepend, maar de zangers hun beperkte, toch zo benadrukkende mimiek en gebaren brachten het geheel over als ware het een scenische en helemaal geen concertante opvoering.
Net als de avond voordien werd het luisteren naar steengoede zangers én naar een stem die je nooit meer kan vergeten. De professionaliteit van het drietal Roberta Mameli als de verliefde weigerachtige en veroverde Elena, Vanessa Waldhart in de rol van de alles overheersende Amor en de keiharde, wraaklustige Athena door Soula Parassidis was van het hoogste niveau. En dan Paride… Een castraatrol die nu gezongen wordt door vrouwen omdat mannen, gelukkig maar!, niet meer gecastreerd worden op hun 12 jaar omwille hun mooie jongensstem, vervult de zanger – geen zangeres – meer dan indrukwekkend. Er zijn mannen die het zingen als een castraat kunnen, of toch ongeveer, mogelijk klonk het toch nog wat anders, tot daar aan toe. Zo nu en dan krijg je er een van hen te horen. Een van deze zangers is Samuel Marino. Hooggeschoold in het kunstenaarsmilieu met ballet en zang, zoon van universiteitsprofessors die het, helaas, moeilijk hadden met hun zoon omdat die toch wel ‘anders’ was. Zo heeft hij niet een volle stembreuk gekregen, een zelden voorkomend maar bestaand iets. Lees meer over hem via deze link.
Marino is een muzikaal godsgeschenk. Hoe moet je verwoorden wat niet te verwoorden valt? Op de verschillende kanalen waar je muziek kan beluisteren, vind je opnames met deze unieke zanger, een sopranista. Beste lezers, ga ervoor, zoek op, ontdek en zoek waar en wanneer je dit muzikaal unicum kan gaan beleven. En verder heb je intussen geleerd dat Bayreuth veel meer is dan alleen maar Wagner, met dank aan niemand minder dan, jawel, Wagner.
