Als leraar heb ik altijd een bijzondere boon gehad voor het Young Euro Classic Festival in Berlijn. Misschien komt dat omdat ik in mijn dagelijkse werk voortdurend bezig ben met jonge mensen die nog volop hun weg zoeken, hun talenten ontdekken en zich voorbereiden op een toekomst waarvan ze zelf nog niet precies weten hoe die eruit zal zien. Young Euro Classic doet iets gelijkaardigs, maar dan met jonge musici uit de hele wereld: het geeft hen niet alleen de kans om muziek te maken, maar plaatst hen ook op een internationaal podium, voor een publiek dat hen als volwaardige musici tegemoet treedt.
Al 27 jaar lang brengt het festival tijdens de zomermaanden internationale jeugdorkesten naar Berlijn. Voor zover mij bekend bestaat er geen ander festival dat dit al zo lang en zo consequent op deze internationale schaal doet. In een klassieke-muziekwereld waarin de aandacht zo – misschien zelfs té – vaak uitgaat naar gevestigde namen en solisten met een lange carrière achter zich, kiest Young Euro Classic er al meer dan een kwarteeuw voor om ruimte te maken voor wie nog aan het begin van die carrière staat. Dát is wat dit festival volgens mij uniek maakt: niet alleen dát het jong talent toont, maar dat het dat al zo lang, zo stelselmatig en op zo’n grote schaal blijft doen.
Wat me elke keer weer opvalt, is hoe toegankelijk die jonge musici blijven. Na een concert sta je zomaar naast een altviolist van negentien die je enthousiast vertelt over de reis die zijn orkest maakte om hier te staan, of je raakt in gesprek met een dirigent die amper ouder is dan sommige van mijn leerlingen aan het einde van hun humaniora. Er is geen kloof, geen entourage, geen afstand die ik bij gevestigde namen soms wel ervaar. Je spreekt er gewoon met jonge mensen die toevallig fantastisch musiceren – en die net zo veel plezier lijken te beleven aan het gesprek na afloop als aan het concert zelf.
Natuurlijk is het niveau daarbij niet onbelangrijk, en het is ook niet zo dat ieder orkest of elke solist even overtuigt. Soms hoor je een uitvoering die nog zoekend is, een tempo dat net niet overtuigt of een balans die nog moet rijpen. Dat hoort bij het concept: dit zijn musici die nog volop in ontwikkeling zijn, geen afgewerkte producten. Maar precies dat maakt het interessant om als criticus naar deze concerten te luisteren: niet met de vraag “is dit foutloos?”, maar met de vraag “waar staat deze musicus, dit orkest, over vijf jaar?” Dat is een andere maatstaf dan bij een gevestigd orkest, en ik denk dat het festival daar terecht voor kiest.
Want wie naar deze jonge orkesten luistert, merkt ook hoe springlevend de klassieke muziek kan zijn wanneer jonge mensen er hun energie, ambitie en persoonlijkheid in leggen. Je hoort hoe ze zich als individu proberen te ontplooien en tegelijk ervaren dat een orkest iets anders vraagt dan individuele virtuositeit. Luisteren naar elkaar, reageren, zich aanpassen, verantwoordelijkheid nemen voor het geheel: ook dat is musiceren. Niemand kan er alleen schitteren. Een prachtige solopartij heeft pas betekenis wanneer ze deel wordt van een groter muzikaal verhaal.
Wat dat samenspel nog bijzonderder maakt, is de schaal waarop het hier gebeurt. Tijdens het festival lopen er op elk moment honderden jonge musici tegelijk door dezelfde straten, foyers en repetitieruimtes. Ontmoetingen ontstaan toevallig, op een terras of bij een instrument, en eindigen bij een taal, een land of een muzikale traditie. Even vormt Berlijn het ontmoetingspunt van een jonge muzikale generatie die zich over heel Europa – en ver daarbuiten – uitstrekt. Die energie zou je in een zaal met alleen doorwinterde professionals nooit op dezelfde manier vinden.
Die openheid zit ook in de programmering. Young Euro Classic schuwt hedendaags repertoire niet: geregeld staan er wereldcreaties of eerste uitvoeringen in Duitsland of Europa op het programma, werken die de jonge orkesten evengoed moeten veroveren als een symfonie van Brahms of Sjostakovitsj – zonder de houvast van een lange uitvoeringstraditie. Dat engagement met nieuwe muziek wordt ook bekroond: jaarlijks reikt het festival een componistenprijs uit. Voor mij is dat een van de duidelijkste signalen dat dit festival niet alleen de toekomstige uitvoerders van de klassieke muziek een podium wil geven, maar evengoed de toekomstige stemmen die haar repertoire zullen schrijven.
Wat me daarbij evenzeer opvalt, is wie er in de zaal zit. Klassieke muziek wordt nog te vaak geassocieerd met een grijzend publiek, en op veel concerten klopt dat beeld ook gewoon. Bij Young Euro Classic is dat anders. Tussen de vaste abonnees zitten hier opvallend veel jonge mensen: medestudenten van de musici op het podium, leeftijdsgenoten die zelf een instrument bespelen, jongeren die precies om die reden – “hij is even oud als ik” – voor het eerst een klassiek concert bijwonen. Die jonge blik in de zaal versterkt wat er gebeurt: het voelt niet als een generatie die voor een oudere generatie speelt, maar als een generatie die zichzelf herkent, zowel bij de musici als in de zaal.
En juist daarom stoort het me dat dit concept zo weinig navolging heeft gevonden. Waarom bestaat er geen soortgelijk initiatief in België? We hebben uitstekende conservatoria, jonge orkesten van niveau en zalen die zich er prima toe zouden lenen. Wat ontbreekt er dan? Ik vermoed niet het talent, maar wel een instelling die bereid is om zo’n project jarenlang te dragen – met structurele financiering, een vaste zaal en het geduld om er, net als het Konzerthaus in Berlijn, een traditie van te maken.
Dat is uiteindelijk ook waarom Young Euro Classic voor mij zo belangrijk blijft. Het festival toont niet alleen wat jonge musici vandaag kunnen. Het geeft ons – misschien nog belangrijker – de kans om te luisteren naar wat de klassieke muziek morgen zou kunnen worden.
Dit jaar woon ik het festival voor de zevende keer bij, maar voor het eerst plan ik een groot deel van mijn zomervakantie (2 tot en met 10 augustus) rond het festival: dagenlang luisteren, observeren, schrijven en gesprekken voeren met musici en organisatoren. Op Klassiek Centraal volgen de komende periode recensies van de concerten die ik bijwoon, aangevuld met gesprekken over de plaats van jonge musici in de klassieke muziekwereld van vandaag – en wat wij van hen kunnen verwachten, en zij van ons.
