Georg Philipp Telemann (1681–1767) was een componist met een uitzonderlijk brede belangstelling. Hij liet zich inspireren door uiteenlopende muzikale tradities en bewoog zich met gemak tussen verschillende genres en stijlen. Die veelzijdigheid vormt het uitgangspunt van Wunderkammer, het album waarop blokfluitist Max Volbers en het ensemble Il Pomo d’Oro muziek uit verschillende hoeken van Telemanns oeuvre samenbrengen. De titel verwijst naar de historische wonderkamer: een verzameling waarin uiteenlopende voorwerpen naast elkaar staan en juist door hun onderlinge contrasten een verrassend geheel vormen.
Ook muzikaal is het programma opgevat als een verkenning van onverwachte verbanden. Bekende werken krijgen een andere gedaante door transcripties en bewerkingen, terwijl minder vertrouwde composities nieuwe perspectieven openen. Volbers voegt daar met een eigen compositie nog een persoonlijke toets aan toe. De afwisseling tussen karakterstukken, dansen en contrapuntische muziek zorgt ervoor dat het programma voortdurend van kleur verandert.
Een suite uit verschillende werelden
De eerste reeks brengt verschillende karakterstukken samen die hun oorsprong vinden in Telemanns orkestsuites. De titels wijzen al op de uiteenlopende stemmingen: van het grillige karakter van La Bizarre tot de zuchten van Les Soupirs de Quichotte en het vogelachtige Rossignol. Ook L’Hypocondre, Harlequinade, Les vielles femmes en de Chaconne comique laten horen hoe graag Telemann muzikale personages en situaties in klank vertaalde.
In Rossignol roept de blokfluit met haar beweeglijke versieringen het gezang van een nachtegaal op. Heel anders is L’Hypocondre, waarin de fluit als het ware probeert de hypochonder op te vrolijken, terwijl het orkest daar een donkerdere klankwereld tegenover stelt. In Les vielles femmes vertraagt het tempo en krijgt de muziek iets loom-komisch. Zulke contrasten maken de reeks levendig: achter de elegante barokvormen schuilt een componist met gevoel voor theater en menselijke eigenaardigheden.
De blokfluit blijkt daarbij een veelzijdig instrument. Ze kan licht en beweeglijk klinken, maar ook de melodie laten ademen en een meer beschouwende kant van de muziek belichten. Volbers maakt de verschillen tussen de stukken goed hoorbaar en houdt de effecten beheerst. Il Pomo d’Oro volgt de wisselingen met gevoel voor timing en laat de begeleidende stemmen geregeld een eigen rol spelen. Zo blijft de muziek in beweging, ook wanneer de aandacht even van de solist naar het ensemble verschuift.
Van melancholie naar dans
Een heel andere kant van Telemann komt naar voren in de Sonate in f klein, oorspronkelijk geschreven voor fagot en basso continuo. De aanduiding Triste zet meteen de toon: de mineurtoonsoort en het melancholische karakter onderscheiden dit werk van de meer humoristische en theatrale stukken op de cd. Op de blokfluit krijgt de melodische lijn een lichtere, meer beweeglijke kleur dan men bij de fagot verwacht, zonder dat de ernst van het stuk verdwijnt. Volbers houdt de frasering ingetogen en laat de melodie haar eigen zeggingskracht behouden.
Daarna volgt de Sinfonia uit de opera Pastorelle en musique, waarin de herderin Caliste zich terugtrekt in de slaap omdat ze twijfelt over haar toekomst met Damon. Na de orkestrale inleiding roept Volbers met zijn dromerige blokfluitspel een haast onwezenlijke wereld op. De klank van zijn blokfluit krijgt daarbij bijwijlen iets van een schalmei, wat het pastorale karakter van de muziek onderstreept.
De dansmuziek die erop volgt laat horen hoe Telemann zich liet inspireren door de volksmuziek die hij tijdens zijn reizen door het huidige Polen en Tsjechië leerde kennen. Twee Poolse dansen uit het zogenaamde Rostocker manuscript werden voor deze opname bewerkt door concertmeester Alfia Bakieva. Het zijn puur orkestrale stukken, waarin de strijkers het ritme stevig neerzetten en de melodieën met veel speeldrift vormgeven.
Telemann als inspiratiebron
Met de Hanakian Dance treedt Volbers zelf als componist naar voren. Het stuk is gebaseerd op het Presto uit Telemanns twaalfde fantasie voor solofluit, maar ontwikkelt zich tot een rondo waarin het oorspronkelijke materiaal wordt aangevuld met eigen passages. De virtuoze figuren volgen elkaar snel op, terwijl ritmische variaties naar het einde toe de muziek extra vaart geven. Volbers gebruikt Telemanns muziek niet alleen als uitgangspunt, maar bouwt er een eigen verhaal mee op. Het resultaat is een speels en technisch veeleisend stuk dat een van de hoogtepunten van het album vormt.
Ook Volbers’ bewerking van de veertiende fuga uit Telemanns Zwanzig Kleine Fugen voor strijkers verdient aandacht. De stemmen blijven helder te onderscheiden en bouwen samen een sterke spanning op. Na de dansen en karakterstukken zorgt deze fuga voor een dramatisch tegengewicht, waarbij de muzikale voortgang volledig uit het samenspel van de strijkers ontstaat.
Een suite als finale
De Suite in a klein voor blokfluit, strijkers en basso continuo vormt het sluitstuk van het programma. De Ouverture combineert een levendige beweging met een enigszins bijtende ondertoon en een vleugje humor. Volbers en het ensemble houden de muziek licht op de voeten, zonder de scherpe randjes glad te strijken. Les Plaisirs heeft een elegant en dansant karakter, met de blokfluit speels op de voorgrond, terwijl Air à l’Italien de stemming verandert. De sobere continuo-begeleiding laat de melancholie van de melodie volop tot haar recht komen, waardoor dit deel een van de meer ingetogen momenten van de suite wordt.
Het Menuet herneemt de dansbeweging in een beheerste vorm. Daarna voert Réjouissance de energie weer op, met levendige, nadrukkelijk aanwezige vioolpartijen. In de Polonoise vindt die energie een passend vervolg. Volbers schakelt soepel tussen de verschillende karakters; Il Pomo d’Oro speelt met hem mee, met precieze accenten en een samenspel waarin ook de kleinere en zachtere instrumentale lijnen goed tot hun recht komen.
Een wonderkamer vol klankkleuren
Wunderkammer onderscheidt zich door de manier waarop Volbers het programma tot een samenhangend geheel smeedt. Dansen, karakterstukken, contrapunt en zijn eigen compositie vullen elkaar aan en vormen meer dan een reeks losse werken.
Daarbij overtuigt Volbers door zijn gevoel voor de eigen aard van elk stuk: hij laat de nachtegaal zingen, geeft de komische stukken hun speelse trekken en vindt in de langzamere delen een ingetogen expressie. Il Pomo d’Oro sluit daar nauw bij aan met ritmische scherpte en subtiele nuances. Het resultaat is een cd die uitnodigt tot herhaald luisteren, omdat Telemann hier telkens weer vanuit een andere hoek weet te verrassen.
