In 2005 stond Alena Baeva in de finale van de Koningin Elisabethwedstrijd in Brussel, waar ze Sjostakovitsj' Eerste Vioolconcerto speelde. Eenentwintig jaar later keert ze terug met datzelfde werk, maar als een heel andere musicus. Tijdens een interview vertelt ze aan Werner De Smet: "Ik ben sindsdien enorm veranderd als musicus. Ik zou zeggen dat ik een muziekmaker ben geworden, terwijl ik in 2005 muziek eerder 'reproduceerde'. Sindsdien heb ik veel bewustere ideeën ontwikkeld over hoe ik speel, waarom ik speel, en over hoe de stukken die ik speel zich verhouden tot tijd in muziek."
Aan de wedstrijd zelf bewaart Baeva vooral warme herinneringen: de zorg, de liefde, de mensen die ze ontmoette. Maar de finale zelf verliep allesbehalve vlekkeloos. Iemand zou tien minuten voor haar optreden op haar kleedkamerdeur kloppen, het teken om zich om te kleden in haar concertjurk – een jurk met tal van knoopjes. Toen ze uiteindelijk zelf begon te wisselen van kledij, werd haar plots gezegd dat ze onmiddellijk het podium op moest, terwijl ze nog worstelde met de jurk. "Ik herinner me dat veel levendiger dan het optreden zelf," lacht ze.
Een reis door architectuur en emotie
Over het concerto van Sjostakovitsj spreekt Baeva met grote betrokkenheid. Ze speelde het al talloze keren en noemt het « une œuvre précieuse » waarmee ze is opgegroeid : « Aucun autre concerto ne se déploie de manière aussi remarquable. Chaque mouvement est construit architecturalement. Il vous emmène dans un voyage. » De Passacaglia vormt voor haar het emotionele hart van het werk. Daarin bevindt zich een immense cadens, uniek in het vioolrepertoire : « Il n'existe aucune autre cadence comme celle-là, dans aucun autre concerto pour violon. C'est le génie de Sjostakovitsj. C'est l'une de ses meilleures œuvres, et je suis tout simplement privilégiée de pouvoir la vivre encore et encore. » Ze speelde het concerto recent al met dirigent Kazushi Ono tijdens een tournee in Tokio en kijkt ernaar uit opnieuw met hem samen te werken, nu met Brussels Philharmonic op zaterdag 3 oktober in Flagey.
Het Eerste Vioolconcerto werd geschreven in 1947-48, maar kon door de politieke context pas na Stalins dood worden uitgevoerd. Voor Baeva is die geschiedenis onlosmakelijk verbonden met de muziek zelf: « Le langage de Sjostakovitsj est celui de son temps, une sorte de machine à remonter le temps qui vous transporte dans une autre réalité – celle de l'époque dans laquelle il vivait. » Ze wijst op het sarcasme en de verborgen boodschappen in zijn muziek, naast veel vreugde die bij nadere beschouwing vaak eerder pijn blijkt te zijn. In zijn tijd heerste er volgens haar veel gevaar en angst : « À tout moment, votre voisin pouvait être arrêté en pleine nuit dans son appartement, et personne ne savait où il était emmené. » Sjostakovitsj hield alles heel dicht bij zijn hart en probeerde zijn vele vrienden te beschermen : « C'est une réalité effrayante et tragique, très traumatisante. » Toch slaagde hij er volgens Baeva in die werkelijkheid niet alleen waar te nemen en uit te drukken in muziek van het hoogste niveau, maar haar ook te overstijgen, want « son langage musical porte en lui tant d'espoir et d'imagination. Il montre la beauté de la vie, ce qui rend sa musique si particulière. »
Op zoek naar muziek die opnieuw ontdekt wordt
Baeva vertelt dat ze zich vaak verliefd voelt worden op muziekstukken en bijzonder nieuwsgierig blijft naar nieuw repertoire. Er zijn stukken die ze graag keer op keer speelt. Ze noemt onder meer het Vioolconcerto van Schumann – dat ze als kind niet kende maar later ontdekte, en dat ze een van de meest bijzondere vioolconcerten noemt – en dat van Bartók als grote liefdes. Er is volgens haar ontzettend veel prachtige muziek, maar soms had een componist eenvoudigweg niet het geluk dat een bepaald werk voldoende bekend raakte, of kende het stuk een bijzondere ontstaansgeschiedenis waardoor het generaties lang onzichtbaar bleef. « C'est notre tâche de faire découvrir ces œuvres au public. En fin de compte, c'est le temps qui décide, » zegt ze, en verwijst naar Szymanowski, wiens populariteit de afgelopen tien jaar sterk toenam, terwijl hij vijftig jaar geleden veel minder geliefd was : « Cela évolue vraiment, et il est passionnant d'en faire partie. »
Haar leermeesters
Veel van wat Baeva vandaag belangrijk vindt als musicus, kreeg ze mee van haar leraren. Van Olga Danilova, haar eerste lerares van haar vijfde tot haar tiende, kreeg ze de fysieke basis van het vioolspelen mee, maar ook de vreugde van optreden en het leren van nieuwe stukken. Eduard Grach, bij wie ze in Moskou studeerde, wilde dat zijn leerlingen iets betekenisvols te zeggen hadden en dat ook luidop lieten horen; hij gaf haar bovendien lessen in podiumpraktijk en aanwezigheid op het podium, en in de praktische kant van het spelen met een orkest. Shlomo Mintz liet haar op vijftienjarige leeftijd ontdekken dat je een partituur kunt openen en kijken waar een frase naartoe gaat, zonder viool – een openbaring die haar leerde écht te luisteren en dat luisteren los te koppelen van verwachtingen en vooroordelen.
Ida Haendel showed her a contagious, childlike love for music. When Baeva asked whether she didn't get bored after playing Tchaikovsky's violin concerto so many times, Haendel looked at her almost offended and said: "This is such an incredibly beautiful piece of music. I am lucky to be able to play it again and again. It is truly a privilege." Boris Gorlitsky taught her refinement and style in the details. Rostropovich radiated an energy you could feel ten metres around him, and taught her not to be afraid of musical goals that seemed unattainable at the time. Violinist Robert Mann impressed upon her: "A beautiful sound is like a beautiful girl without character – there has to be something that bothers you. It cannot simply be good or beautiful or nice. It has to be real." Her greatest source of inspiration was Seiji Ozawa: "He was music himself, somehow – such a generous human being and musician, so modest and so full of life. At every moment he carried his love for music with him." From him she learned that there is no right or wrong way to feel music – it is always, always right.
Never routine
After more than twenty years of concert experience, Baeva has played a large part of the violin repertoire countless times. Yet she deliberately tries to avoid routine. She invariably changes her approach for a concert and wants to consciously do things differently, so as not to become accustomed to one particular way of preparing or playing a phrase. As soon as she finds a way to emphasise something, she tries to do it again next time in a slightly different way, "because I think I have to feel it in order to make it sincere." She consciously avoids repeating solutions she has already known and found before. While practising, she finds new fingerings and bowing techniques for each concert, and sometimes has trouble remembering them all: "The danger is not that I get bored – the danger is that I don't remember all the new things I've just discovered."
What, for Baeva, makes the difference between a good and a truly inspiring collaboration? She is generally open to new ideas and enjoys hearing different approaches. She is most inspired by musicians who create something new, who have knowledge or insights about a piece, a composer, an era or art in general – and even when she does not share a particular vision, she remains curious enough to try it out. But it becomes truly special when she and her musical partners – conductor, orchestra or chamber music partner – share the same musical values: freedom, spontaneity and vulnerability: "My ultimate goal in performances is to truly bring the music to life: breathing and changing. I am over the moon when we can make music together in that spirit."
Music as breathing
Asked whether there was a moment when she felt very strongly why she plays the violin, Baeva replies that playing is for her as natural as breathing: "Sometimes it is a meditation, sometimes a game, sometimes I learn about myself, sometimes it is an athletic challenge." Playing the violin means so many different things to her at once that she does not see it as one specific activity – it is simply part of her life, evolving day by day.
She sums it up aptly herself: "I need art in my life, and this is the art form I know. There are so many ways to enjoy and communicate through music – for me it is all connected."
Right after the concert
On Friday 9 October – a few days after the concert with Brussels Philharmonic – Alena Baeva releases her new Alpha Classics album. It features violin concertos by Strauss & Bartók, performed with the Deutsche Kammerphilharmonie Bremen under the direction of Paavo Järvi.
Concert information can be found here: https://www.brusselsphilharmonic.be/nl/concerten/shostakovich-prokofiev-6-03-10-2026