Men kan geen betere dag bedenken om deze muziek uit te voeren. Op 11 november, Wapenstilstandsdag, bracht het Flanders Boys Choir ter gelegenheid van zijn 95-jarig bestaan Joseph Haydns Missa in tempore belli, beter bekend als de Paukenmesse. Een werk dat ruim twee eeuwen oud is, maar waarvan de boodschap vandaag nauwelijks aan actualiteit heeft ingeboet.
De mooie inleiding bij het concert legde meteen de verbinding tussen toen en nu: tussen 1796, toen de dreiging van de Franse legers en de Napoleontische oorlogen het Oostenrijkse keizerrijk in de greep hield, en onze eigen tijd, waarin we opnieuw dagelijks met oorlog en geweld worden geconfronteerd. Muziek als spiegel van de tijd, maar ook als uitdrukking van een universeel verlangen naar vrede.
Een overtuigend voorprogramma
Naast Haydns Paukenmesse kreeg het publiek een kort maar krachtig voorprogramma voorgeschoteld. Het koor opende met Insanae et vanae curae, eveneens van Haydn. Dat gebeurde met vuur en overtuiging. Meteen viel de homogeniteit van de sopraanpartij op. Daar is duidelijk hard aan gewerkt, want een dergelijke samenklank is in een knapenkoor zeker niet vanzelfsprekend. Ook dirigent Dieter Van Handenhoven viel meteen op: energiek, alert en met zijn troepen duidelijk goed in de hand.
Daarna volgden vier psalmzettingen op Engelse tekst, gebaseerd op de Psalmen 26, 32, 41 en 69. Psalmen zijn oorspronkelijk Bijbelse gebedsteksten en liederen, waarin lofprijzing, vertrouwen, twijfel en smeekbeden naast elkaar bestaan. Ze vormen al eeuwenlang een belangrijke inspiratiebron voor componisten, zowel binnen de katholieke als de anglicaanse kerkmuziek. Haydn geeft deze teksten een eigen muzikale gestalte, waarbij de kleinere bezetting van solisten, koor en ensemble voor een heel andere intimiteit zorgt dan in de grote mis.
De Engelse taal deed me denken aan die typisch Engelse gallery music-stijl, die in de achttiende eeuw zo aanwezig was in het kerkelijke muziekleven en stilaan een herkenbaar stijlidioom werd. De combinatie van de Engelse tekst, de vocale lijnen en de compacte bezetting riep bij mij alvast die sfeer op.
In Psalm 32 hoorde ik voor het eerst de achttienjarige tenor Door Van Bergen, een jonge zanger die in muziekmiddens stilaan behoorlijk wat furore maakt. Ik begrijp waarom. Voor zijn leeftijd beschikt hij over een bijzonder gedragen en volle stem. Er mag hier en daar nog wat meer risico en vocale panache in zijn interpretatie sluipen, maar dat is een kwestie van tijd en ervaring. Zijn prestatie doorheen het concert was zonder meer indrukwekkend.
Ook de andere solisten lieten zich in deze psalmen van hun beste kant horen. Sopraan Elles Venhuizen, alt Hanna de Bruin en bas Alexander Van Goethem leverden elk een sterke bijdrage aan het geheel.
De begeleiding was in handen van La Deliziosa Continuazione, het begeleidende barokorkest. Het ensemble speelde overtuigend en begeleidde meer dan verdienstelijk. Het gaat om een projectensemble dat vooral regionaal actief is in België en Nederland. U hoeft zich dus, net als ik, niet te schamen als de naam u niet meteen bekend voorkomt. Dergelijke orkesten zijn bijzonder waardevol voor projecten als dit. Ze brengen gespecialiseerde musici samen rond een concreet repertoire en kunnen zo een belangrijke bijdrage leveren aan het regionale muziekleven.
Haydns Paukenmesse: een feest van contrasten
Na een dik halfuur was het tijd voor het meesterwerk waarvoor de volgelopen kerk gekomen was: Haydns Missa in tempore belli. Het werd een feest!
Wat eigenlijk tijdens het hele concert al opviel, maar nu nog nadrukkelijker naar voren kwam: de meeste knapen zongen zonder partituur. Dat vind ik een hele prestatie. Deze muziek, met haar herhalingen, muzikale wendingen en vocale frivoliteiten, is bepaald niet eenvoudig te memoriseren. Het blijft dus wonderlijk om te zien hoe de jongens alle misdelen uit het hoofd zingen, zonder hoorbare of zichtbare haperingen. Die beheersing van de partituur kwam bijzonder goed tot uiting in het Gloria.
En daar bevond zich één van de muzikale hoogtepunten van de avond: het Qui tollis, waarin de baspartij en het Miserere van het koor elkaar ontmoeten. Misschien heeft het ermee te maken dat Van Goethem zelf ooit in het Flanders Boys Choir zong, maar de symbiose tussen solist en koor was hier volledig. Voeg daar nog het indrukwekkende Suscipe aan toe en je hebt één van de momenten die bijblijven.
Het Credo begon opnieuw bijzonder indrukwekkend en vormde een mooi contrast met het intieme solistenkwartet in het Et incarnatus est. Die afwisseling tussen de monumentale koorklank en de meer individuele stemmen keerde ook terug in het Sanctus en het Benedictus. Tenor Van Bergen kreeg opnieuw een mooie rol toebedeeld en zette die vocaal uitstekend neer.
Bij al dat jonge mannelijke geweld zou ik bijna de twee Nederlandse dames vergeten. Venhuizen beschikt over een overtuigende, heldere sopraanstem. Met haar présence en uitstraling neemt ze niet alleen de ruimte in, maar weet ze ook het publiek mee te nemen. Uitermate aangenaam om naar te luisteren én om haar te zien musiceren.
Alt Hanna de Bruin verraste dan weer met een stemkleur die op bepaalde momenten aan die van een mannelijke countertenor deed denken. Daarmee bedoel ik vooral de dragende kwaliteit van haar lagere register. De kleur die zij aan het solistenkwartet toevoegde, sloot bijzonder mooi aan bij de tenor. Samen vormden de vier solisten een overtuigend en goed uitgebalanceerd geheel.
En dan kwam het Agnus Dei. Het deel waarin de hele mis als het ware kantelt. Het Dona nobis pacem klinkt hier niet als een vredige afsluiting, maar als een smeekbede die zich een weg moet banen door het oorlogsgeweld van pauken en trompetten. Het is net die bijzondere tegenstelling die Haydns werk zo aangrijpend maakt. De paukenslagen en militaire trompetfanfares herinneren aan de dreiging van oorlog, terwijl het koor blijft vragen om vrede.
Verbaast het u nog als ik schrijf dat het 95-jarige Flanders Boys Choir hier werkelijk alles uit de kast haalde? Met het nodige interpretatieve drama, vocale ernst en een pittig tempo stuurde het FBC ons naar de plek waar we uiteindelijk allemaal willen zijn: vrede.
Het talrijk opgekomen publiek beloonde de jarige terecht met een staande ovatie.
Een jongenskoor als muzikale erfenis
Toch nog een woordje over het knapenkoor als dusdanig. Want ook dat is voor mij, alweer, een kleine trip down memory lane.
Het observeren van die jongens op het podium is een plezier op zich. Sommigen kwijten zich met volle overgave van hun taak, terwijl anderen af en toe wat meer lijken op te gaan in hun eigen droom van de noten. Een geeuw hier en daar tijdens de langere solopassages, armen die wat wild links en rechts bewegen: het herinnert ons eraan dat hier kinderen van tien tot veertien jaar op het podium staan. Kinderen die zomaar even één van de moeilijkere partituren uit het klassieke koorrepertoire zingen.
Vandaag beseffen ze dat misschien nog niet helemaal. Maar als je kijkt naar het talent dat vanavond in de rijen achter hen stond (mannenstemmen) en dat in de loop der jaren uit deze groep is voortgekomen, dan weet je dat dat besef met de jaren wel komt.
En exact daarin schuilt voor mij de kracht van een koor, en van een knapenkoor in het bijzonder: kinderen op een kwalitatieve manier liefde voor muziek bijbrengen. Dat mag best wat inspanning en discipline vergen. Maar als je later wordt beloond met zo'n rijke muzikale rugzak, en vandaag met een staande ovatie en met grootouders die zichtbaar glimmen van trots, dan weet je waarvoor je het doet.
Het Flanders Boys Choir is een van de laatste knapenkoren in Vlaanderen. Dat is geen detail. Het is een koor dat gekoesterd zou moeten worden. Niet als een relict uit een voorbije tijd, maar als een levend voorbeeld van de rol die muziek in het leven van kinderen kan spelen.
Van Handenhoven slaagt er sinds 1993 in om deze traditie niet alleen in stand te houden, maar ook te versterken en toekomst te geven. Dat is een verdienste die niet onderschat mag worden. Hij slaagt waar het voor anderen moeilijk blijkt of mislukken.
Ik wens het Flanders Boys Choir dan ook nog vele decennia toe. En ik wens vooral elk kind dat er deel van uitmaakt het plezier toe van samen muziek maken, van groeien in persoonlijke kracht en muzikaliteit, van deel uitmaken van een traditie die groter is dan jezelf.
Want uiteindelijk is dat het mooiste geschenk dat muziek kan geven: niet alleen schoonheid en ontroering, maar ook een blijvende liefde voor muziek die je een leven lang met je meedraagt.
Proficiat, Flanders Boys Choiren op naar de 100 jaar!
Hebt u dit concert gemist? U kan herkansen in de prachtige Sint-Jacobskerk te Vlissingen op zondag 22 november! Klik hier voor meer informatie.