Ludwig Van Beethoven (1770-1827) en de compositie van zijn 16 strijkkwartetten: nooit eerder gaf iemand zich zo te kennen en wie hem behoorlijk goed begrepen heeft, zijn de vier leden van het Franse Quator Ebène. Het ensemble ontving na een prestatie van jewelste zondagavond 23 augustus 2026 de Bremer Musikfest-Preis. Meer dan terecht!
Zij presteerden het onmogelijke: op zes dagen (twee dagen, een dag rust, twee dagen, een dag rust en nog eens twee dagen) om alle strijkkwartetten uit te voeren. Zo goed als éénmalig te beleven. Zij zullen het zo niet meer doen, het werd hen zo goed als nooit eerder voorgedaan en ze zullen niet al te snel navolging krijgen. Alhoewel, de opvoering van alle Beethoven-strijkkwartetten binnen ca. 1 week met Quatuor Ébène was eenmalig in Europa, maar niet in de wereld: Ze hebben het in juni dit jaar in Suntory Hall in Tokyo (Japan) opgevoerd en volgend jaar gaan ze ermee naar de Verenigde Staten (Carnegie Hall, New York) – waar ze de kwartetten gespreid over 2 weken (23-25 maart en 2-4 april) uitvoeren. In de Philharmonie in Parijs wordt in december dit jaar ook een Beethoven-strijkkwartet-cyclus in een week opgevoerd, wel verdeeld tussen het Quatuor Ébène en het Belcea Quartet. Overal anders wordt de cyclus over een veel langere tijd verspreid (1 of twee seizoenen), zoals in London, Hamburg, München, Wenen, Bonn en Brussel. Jawel, in eigen land kan je terecht in Flagey op 20, 21 en 22 november dit jaar nog– click here – als aankondiging hét jaar om het 200-jarig overlijden van Beethoven te gedenken en om het verloren Beethoven jaar 2020 in te halen.
Onbegrepen tot op vandaag?
De zestien strijkkwartetten zijn allemaal werken op zich, het is moeilijk zoniet onmogelijk om een rode draad te trekken als horen ze op een of andere wijze samen, noch zijn ze stuk voor stuk muziek om te verpozen, gewoon wat te genieten. Je moét luisteren en met aandacht, je moét nadenken, je moét aanvoelen. Beethoven opende zijn diepste innerlijke leven in die soms adembenemend indrukwekkende strijkkwartetten. Hoe dicht je ook met de neus op de partituur zit, hoe nauw je als luisteraar betrokken wordt, tot op vandaag is nog niet alles begrepen, in het begin zelfs totaal niet door te veel mensen, wat Beethoven allemaal uitdrukt in deze soms zo diep ontroerend lieftallige, dan weer angstwekkend koleriek overdonderende werken. Zal het wonder uit Bonn ooit écht ten volle begrepen worden?
Zes dagen opslorpende aandacht overweldigt jubelend publiek
Het was een eer, echt!, én een genoegen – meer dan een genoegen – om erbij te mogen en kunnen zijn, de zes dagen in Die Glocke, kleine zaal, van het grote complex in Bremen, een stad verschrikkelijk getormenteerd op het einde van WOII. O ja, deels gespaard en naar verluidt door de Amerikaanse piloot van een bommenwerper die zijn opdracht niet kon volbrengen. Niet door technische, maar door gewetensproblemen. Hij moest het hart van de stad, de Grote Markt, platgooien. Hij kende de stad vol prachtige ‘Nederlandse’ (zeg eigenlijk Vlaamse) renaissance monumenten van voor de oorlog en hij dropte de bommen ernaast. Ja, er was nog veel onherstelbare vernieling, maar toch bleven het stadhuis – intacte renaissance, te bezoeken! – en de Dom en nog enkele kerken en gebouwen een de kleine wijk ‘Schnoor’ gespaard.
In die stad van de Vier Bremer Muzikanten, met de machtige platanen langs de Wezer die door de stad stroomt, was het dus zes dagen één en al Beethoven, niet alleen in muziek, maar in héél zijn wezen. Het publiek, op zich wat afstandelijk, ging na elk kwartet uit de bol, juichend, met de voeten stampend en het kon met moeite ophouden te applaudisseren wat wel moest of de avond liep te fel uit… Het is niet overdreven te stellen dat iedereen letterlijk overweldigd was. Na het eerste uitgevoerde kwartet op de openingsavond, sloeg ik een zucht: “Ohhhmmm” en ik was niet alleen. Een zucht van verrukkelijke verbazing om een interpretatie, als het nog interpretatie is, die je nooit voordien hoorde, die je meteen aan het denken zette: “Wat ging er toch in die man om?” Beethoven toch. Soms voel je je smoorverliefd, dan ben je weer ontzettend boos, zenuwachtig, opgejaagd om opnieuw overweldigd te worden door rijke melodie en harmonie, pure schoonheid en dan toch weer somberheid.
Een deel van de kwartetten, zeker die na het pakkend dramatisch geladen, tot tranen toe bewegend Heiligenstadt Testament zijn een muzikale uitdrukking van wat hij in dat afscheid aan de wereld – hij wilde zelfmoord plegen, verschrikkelijk geplaagd, 24/24, dag in dag uit, jaren aan een stuk door een zeer ernstige vorm van tinnitus – in woorden schreef. Muzikaal verwoord, alstublieft! Het is gelukkig niet allemaal kommer en kwel en niet vervulde verliefdheden die hij zo mooi doet zingen, de man kon best zeer grappig theatraal zijn en zo zit er ook sterke humor in deze werken die je echt laten lachen tijdens de uitvoering. Wat een kerel wat dat genie toch! Hij drukt zoveel uit dat het nog lang zal duren, tot generaties na ons, dat hij voor de volle 100% begrepen zal worden. Soms denk je: “O ja, maar ik ken Beethoven hoor” en dan hoor je, al is het voor de zoveelste keer, een van zijn vele meesterwerken, kwartet, sonate, symfonie of wat ook, en ontdek je wéér een andere Beethoven, ontdek je alweer andere kleuren in het werk dat je denkt te kennen en nooit zult kennen. Zo is dat met het werk van de ware genieën, componist, wetenschapper, beeldend kunstenaar, auteur enzomeer. Kijk naar een schilderij van Rubens vandaag, morgen opnieuw en zo veel als je wil. Telkens ontdek je nieuwe aandachtspunten ondanks dat je denkt elke verfstreek nu toch echt wel te kennen.
En zo musiceerde het Quator Ebène er op los, vol aanbidding en de grootste eerbied voor Beethoven, de man die toch voor een kwart van ons is. Zonder zijn Mechelse grootvader had de wereld dit geschenk – Beethoven is toch echt een geschenk voor de mensheid – niet gehad. We mogen in ons land de man die het in Wenen maakte, met wat meer gezonde chauvinistische trots in ons hart dragen.
Een twijfelpunt dat ik persoonlijk had met de uitvoeringen, eigenlijk twee punten, waren dat het soms té snel was waardoor je kon verzinken in een moeras van bijna troebel wordende details enerzijds en soms, naar mijn gevoeld, wat te snedig agressief. Hoe enorm Beethoven zijn tijd ook vooruit was, jaren, decennia, eeuwen (we zijn er nog niet…), hij was geen (hard) rocker, geen metallica kerel, geen popmuzikant. Hij was van zijn tijd net zoals hij het niet was. Hij bracht op zijn manier verleden, heden en (verre) toekomst samen en koppelde dat aan zijn persoonlijke instelling, ervaringen, onbeantwoorde liefde, politieke frustraties, onstilbare honger naar oneindige schoonheid en noem maar op en dat alles, echt dat alles ligt vooral in zijn zestien strijkkwartetten, meer dan in welke andere van zijn composities. Zij zijn zijn gedachtegang, zijn verstand, zijn emoties, zijn al.
Dank u, allerbeste Beethoven die ik al van mijn peuterjaren aanbid. Dank aan de vier leden van het Quator Ebène om al deze werken op een week aan te bieden – wat een geschenk toch! – en dank aan het Musikfest Bremen dat ze het organiseerden én bekroonden met die geweldige Bremer Musikfest-Preis. BRAVO!
