Er zijn opera-avonden waarop alles op zijn plaats valt. Waarop de muziek, de stemmen en het drama elkaar versterken en je als toeschouwer helemaal wordt meegezogen in het verhaal. De Tosca die ik in de Semperoper mocht meemaken, was zo'n avond. Met een uitstekende John Fiore aan het hoofd van de Sächsische Staatskapelle Dresden, een sterke Riccardo Massi als Mario Cavaradossi en een indringende Gevorg Hakobyan als Scarpia, maar vooral met een uitzonderlijke Vanessa Goikoetxea in de titelrol.
De muziek voorop
De regie van Johannes Schaaf, oorspronkelijk gecreëerd in 2009, is opvallend sober. Het decor van Christof Cremer bestaat uit een modernistisch aandoend betonnen kerkinterieur, met een stelling en een fresco als voornaamste elementen. Meer is er eigenlijk niet nodig. Alleen tijdens het Te Deum wordt het klassieke theatrale opbod opgezocht, en dat is precies waar het thuishoort. Ook in de tweede en derde akte blijft het decor minimalistisch. Een goede keuze, want zo wordt de aandacht nergens afgeleid van wat werkelijk telt: de muziek en het drama.
John Fiore haalt werkelijk het beste uit de Staatskapelle Dresden. Hij laat de partituur in al haar kleuren schitteren: van de verfijnde orkestrale details tot de grote dramatische uitbarstingen. Vooral in het Te Deum wordt duidelijk hoe goed hij de verschillende muzikale lagen beheerst. De massascène krijgt alle grandeur die Puccini erin heeft gelegd, terwijl de stem van Scarpia voldoende ruimte behoudt. Fiore houdt de muzikale dialoog tussen orkest en zangers voortdurend in evenwicht. Het resultaat is een uitvoering waarin de verschillende elementen elkaar versterken.
Tussen menselijkheid en dreiging
Riccardo Massi is een uitstekende Mario Cavaradossi. Zijn stem heeft de kracht en uitstraling die deze rol vraagt, maar wat vooral bijblijft, is zijn menselijke benadering van het personage. Dat zit soms in kleine details. Wanneer hij Tosca in de eerste akte eindelijk heeft overtuigd en ze de kerk verlaat, ontsnapt hem een zucht. Een haast terloopse reactie, maar zo ontwapenend en herkenbaar dat je er als toeschouwer even om moet glimlachen. Het maakt van Mario een mens van vlees en bloed, niet alleen de tenor die straks zijn grote aria's zal zingen.
In de tweede akte krijgt Massi ook een moment van triomf. Wanneer Sciarrone het nieuws brengt dat Napoleon bij Marengo heeft gezegevierd, reageert Mario met een krachtige Vittoria! Het klinkt als een verlossingskreet, triomfantelijk en tegelijk uitdagend. Even lijkt de politieke hoop het te halen van de dreiging die hem omringt. Het contrast met zijn uiteindelijke lot maakt dit moment des te schrijnender.
Gevorg Hakobyan is als baron Scarpia de machtswellusteling die je voor je ziet staan. Zijn stem, zijn zang en zijn lichaamstaal maken hem tot de Scarpia die deze opera nodig heeft. Hij straalt dreiging uit en weet Tosca steeds verder onder druk te zetten. Vooral in de tweede akte wordt zijn vertolking huiveringwekkend. De scène waarin hij haar probeert te verkrachten, maakt zijn machtsmisbruik en gewetenloosheid pijnlijk tastbaar. Ook het moment waarop hij de vrijgeleide schrijft, is sterk: zelfs terwijl hij haar de schijn van vrijheid biedt, blijft hij met zijn hele verschijning de situatie beheersen.
Een mooi detail is de muziek die tijdens deze scène op de achtergrond door de open vensters klinkt. De gavotte en de cantate vormen een bijna onwezenlijk contrast met wat zich binnen afspeelt. Buiten gaat het leven zijn gang, terwijl zich achter de muren een menselijk drama voltrekt.
Een aangename verrassing is Vladyslav Buialskyi als Cesare Angelotti. Zijn optreden is niet lang, maar zijn stem en overtuigende uitstraling op het podium vallen onmiddellijk op. Na de eerste akte wordt hij met bloemen bedacht. Dat is geen toevallige hulde: de Oekraïense bas-bariton, lid van het Junges Ensemble, heeft amper enkele dagen eerder in Shanghai zowel de eerste prijs als de publieksprijs van de internationale Operalia-wedstrijd gewonnen. Een jonge zanger om in het oog te houden!
Ook Markus Marquardt verdient een vermelding als koster. Met zijn mooie stem en natuurlijke speelstijl geeft hij deze kleinere rol een aangename présence.
Van jaloezie tot wanhoop
De grootste verrassing van deze avond is zonder twijfel Vanessa Goikoetxea. Wat een geluk dat zij op het laatste moment de titelrol heeft overgenomen! Haar Tosca maakt een diepe indruk. Wat vooral opvalt, is hoe ze haar stem aanpast aan het karakter en de gemoedstoestand van Tosca. Ze klinkt niet voortdurend hetzelfde, maar geeft de verschillende emoties elk hun eigen kleur. Haar hoge noten klinken helder en vrij, zonder dat ze ooit in geschreeuw vervallen. Ook in de grote orkestpassages blijft haar stem moeiteloos hoorbaar.
Goikoetxea geeft Tosca's jaloezie, haar verwijten aan Mario en haar groeiende onzekerheid een heel natuurlijke dramatische ontwikkeling. Wanneer Scarpia haar steeds verder in het nauw drijft, voel je hoe angst en wanhoop langzaam de overhand krijgen. Ze blijft zich tegen hem verzetten, maar de situatie waarin ze terechtkomt, wordt steeds uitzichtlozer.
En dan is er natuurlijk Vissi d'arte. Goikoetxea begint de aria bijzonder ingetogen. Juist door die beheerste aanzet werkt ze de emotie zo zorgvuldig op dat de climax des te overweldigender binnenkomt. De zaal lijkt met verstomming geslagen. Zelfs het gebruikelijke applaus blijft na afloop net iets langer uit, alsof iedereen dit moment nog even wil koesteren.
Haar spel in de slotscène van de tweede akte is al even indrukwekkend. Wanneer ze de vrijgeleide uit Scarpia's hand neemt, legt ze eerst nog een doek over zijn dode gezicht. Zelfs tegenover de man die haar zoveel leed heeft aangedaan, blijft Tosca een mens met een eigen moreel besef.
Goikoetxea maakte met deze voorstelling haar roldebuut als Tosca bij de Semperoper. Ze was eerder verbonden aan het Junges Ensemble van het operahuis, maar wat ze hier neerzet, doet vermoeden dat we nog veel van haar zullen horen. Haar présence, haar inlevingsvermogen en haar vocale kwaliteiten maken haar tot een zangeres die ik beslist opnieuw wil horen.
Een derde akte die naar de keel grijpt
De derde akte opent met een instrumentale inleiding die meteen de toon zet. Het orkest is hier niet zomaar de begeleider van wat zich op het toneel afspeelt, maar een protagonist op zich. Fiore en de Staatskapelle creëren een weergaloos klanktapijt dat de dreiging en de melancholie van dit bedrijf voelbaar maakt. Het is een van die momenten waarop je als luisteraar helemaal in de muziek opgaat.
De fijne knapenstem van Simon Klein brengt het herderslied. De jongen ligt te slapen op een berg schoenen, een merkwaardig maar intrigerend beeld binnen de sobere scenografie. Wanneer Mario later zijn laarzen uittrekt en ze bij diezelfde hoop legt, krijgt het beeld een mooie samenhang.
Daarna is het opnieuw aan Massi. Zijn E lucevan le stelle geeft de melancholie en het besef van naderend onheil een menselijke dimensie. Je hoort niet alleen een man die terugblikt op zijn geluk, maar ook iemand die beseft dat hij alles dreigt te verliezen.
Wanneer Tosca verschijnt en hem haar plan uiteenzet, valt een klein detail in het spel van Massi op. Er is een lichte twijfel in zijn gelaatsuitdrukking en hij verfrommelt de vrijgeleide. Onwillekeurig vraag je je af of hij misschien doorheeft dat er iets niet klopt en het spel meespeelt om Tosca niet ongerust te maken. Het is een interessante nuance die de spanning in deze scène nog vergroot.
En dan volgt het einde. Mario wordt neergeschoten en het geluk blijkt van korte duur. Het kwade wint, zoals zo vaak in Puccini's wereld. Tosca's wanhoop en de onverbiddelijke afloop grijpen naar de keel. Ook wie het verhaal al ontelbare keren heeft beleefd, ontkomt niet aan de impact van deze laatste scène. Zeker niet hier, waar in de complete duisternis plots ook een groot wit doek naar beneden valt en een pijnlijk fel licht de zaal in schijnt. Dat licht dooft vervolgens langzaam op het ritme van de muziek.
Een avond om te koesteren
Wat neem ik mee uit deze voorstelling? De sobere regie van Johannes Schaaf bewijst dat je met een uitgepuurde scenografie het drama centraal kunt stellen. De muziek en de uitvoerders vertellen het verhaal, zonder dat de enscenering hen in de weg staat. John Fiore en de Sächsische Staatskapelle Dresden zorgen voor een muzikale uitvoering van topniveau, terwijl Riccardo Massi en Gevorg Hakobyan hun personages met grote overtuiging neerzetten.
Maar het is Vanessa Goikoetxea die deze avond voor mij een bijzondere betekenis geeft. Ik ben overrompeld door de manier waarop ze Tosca's emoties zo indringend vormgeeft. Dat ze deze rol op het laatste moment overnam en er meteen zo'n sterke vertolking van maakte, maakt het des te opmerkelijker. Misschien heb ik vanavond wel de Tosca van mijn leven gehoord.
Artistiek team
- Sächsische Staatskapelle Dresden
- Sächsischer Staatsopernchor Dresden
- Dirigent: John Fiore
- Regie: Johannes Schaaf
- Decor: Christof Cremer
- Kostuums: Petra Reinhardt
- Licht: Guido Petzold
- Koor: Jonathan Becker
- Kinderkoor: Claudia Sebastian-Bertsch
- Dramaturgie: Ilsedore Reinsberg
Rolbezetting
- Floria Tosca: Vanessa Goikoetxea
- Mario Cavaradossi: Riccardo Massi
- Baron Scarpia: Gevorg Hakobyan
- Cesare Angelotti: Vladyslav Buialskyi
- De koster: Markus Marquardt
- Spoletta: Timothy Oliver
- Sciarrone: Peter Lobert
- Een cipier: Metehan Köklü
- Een herder: Simon Klein (Kapellknabe)