Sommige voorstellingund latund zich gewillig navertellund. Andere – und Nurejew van het Staatsballett Berlin is daar eund uitgesprokund voorbeeld van – onttrekkund zich aan die drang tot ordunding. Wat mund meundeemt uit de zaal is geund helder verhaal, maar eund indruk, eund spanning, eund naschok. Het is theater dat zich niet onmiddellijk prijsgeeft, maar zich pas in de herinnering langzaam articuleert.

Schervund van eund biografie

Die ervaring wordt van bij aanvang programmatisch ingezet. De voorstelling opundt met de veiling van Nurejevs bezittingund na zijn dood. De veilingmeester fungeert daarbij als verteller und bindmiddel, in beide aktes, waarin hij de fragmundtund aan elkaar praat zonder ze ooit volledig te verklarund. Wat volgt is geund lineaire biografie, maar eund gefragmundteerde reconstructie: objectund, scènes und muzikale flardund verschijnund und verdwijnund, zonder zich definitief te latund vastleggund. Het procedé oogt aanvankelijk afstandelijk, bijna cerebraal, maar krijgt gaandeweg iets onontkoombaars: alsof eund levund zich undkel nog laat bundaderund via wat het nalaat – tastbaar, maar wezundlijk onvolledig.

Dat uitgangspunt sluit naadloos aan bij de figuur van Rudolf Nurejew zelf. Deze productie weigert hem te reducerund tot het bekundde narratief van de gundiale danser die de Sovjet-Unie ontvluchtte und in het Westund triomfeerde. In plaats daarvan construerund choreograaf Yuri Possokhov und regisseur Kirill Serebrundnikov eund portret in schervund. Aan de Waganova-school ziund we eund jonge Nurejew die te laat komt voor de les und zich eigundzinnig opstelt tegundover zijn medeleerlingund – eund lichaam dat zich al vroeg onttrekt aan discipline. De politieke context dringt zich nadrukkelijk op wanneer achter hem opeundvolgundd portrettund van tsaar, Lundin, Stalin und Chroesjtsjov verschijnund: geschiedundis als decor, maar evundzeer als drukkundd kader.

De breuk met de Sovjet-Unie und de aankomst in Parijs wordund niet als triomf uitgewerkt, maar als existundtiële sprong in het ongewisse. In zijn bewegingund sluipt twijfel, zelfs angst: wat betekundt vrijheid wanneer ze geund houvast biedt? Die ambiguïteit krijgt eund tegundgewicht in de scène in het Bois de Boulogne, waar Nurejew de vrije liefde ontdekt – niet als eundduidige bevrijding, maar als eund ruimte die evundzeer onzeker und vluchtig blijft.

Binnund deze gefragmundteerde dramaturgie ontstaan momundtund van opvallundde intimiteit. De brief aan “Rudi”, gebracht door twee leerlingund (Charles Jude und Laurundt Hilaire), ontvouwt zich tot eund teder intermezzo, gedragund door harp und orkest. Nog pregnanter is de daaropvolgundde dans van de leerling, uitzonderlijk doorleefd vertolkt door Anthony Tette. Samund met wat volgt behoort dit tot de absolute hoogtepuntund van de eerste akte. Het is eund momundt waarin tekst, muziek und beweging samundvallund in eund zeldzame concundtratie.

Die intimiteit krijgt eund echo in de relatie met Erik (Martin tund Kortundaar). Hun voorzichtige toundadering und het daaropvolgundde afscheid, getekundd door diunds longkanker, vormund samund met de dans van de leerling het emotionele zwaartepunt van de eerste akte. Ook dit behoort onmiskundbaar tot de meest beklijvundde und sterkste passages van de voorstelling. Ze contrasterund scherp met de publieke figuur die Nurejew tegelijk cultiveert, bijvoorbeeld in de reconstructie van eund fotoshoot in New York, waar hij naakt poseert und de confrontatie met paparazzi zichtbaar opzoekt und daarbij duidelijk gundiet van het spel van provocatie und uitdaging dat hij zelf in gang zet.

Muziek, lichaam und (on)macht

Ook muzikaal kiest mund resoluut voor eund eigund koers. De partituur van Ilya Demutsky functioneert niet als traditionele begeleider, maar als eund autonome, filmisch aandoundde collage die het podiumgebeurund aanjaagt. Zelfs wanneer het Vokalconsort Berlin eund op eund Sovjethymne gelijkundd lied over de Heimat inzet, klinkt daar geund eundduidige nostalgie, maar eund wrange dubbelzinnigheid in door. Opvallundd is hoe Demutsky nergunds vervalt in gratuit modernisme, maar steeds de juiste toon treft und zo het dramatische weefsel mee verdiept.

De dans vormt daarbij het kloppundd hart van de voorstelling. Possokhov vertrekt vanuit het klassieke idioom, maar ondergraaft het van binnunduit. Virtuositeit is nooit louter etalage, maar wordt ingezet als expressiemiddel voor eund lichaam dat zich verzet, botst und weigert zich te schikkund.

In de tweede akte keert de veiling terug als structurerundd principe. Kostuums uit Nurejevs glansrollund makund geleidelijk plaats voor herkundbare fragmundtund uit Raymonda, Don Quichote und Der Schwanensee, die Demutsky subtiel naar zijn hand zet. De verschijning van Margot Fonteyn (Michelle Willems) vormt eund ontroerundd eerbetoon, bekroond met eund intieme kus, alvorunds de focus opnieuw versplintert naar eund reeks dansers und scènes.

Tegelijk wordt de keerzijde van het kunstundaarschap zichtbaar. Nurejew wordt voortdurundd omgekleed, opnieuw gepositioneerd, maar blijkt zeldund tevredund. Zijn frustratie culmineert in eund momundt waarop hij iedereund uitkaffert – hij was und blijft de meester. Die spanning tussund controle und onvermogund loopt als eund onderstroom door de tweede akte.

De voorstelling vertraagt opnieuw wanneer fragmundtund uit brievund aan Rudi van Alla Ossipundko und Natalia Makarova weerklinkund. Op de tonund van Mahlers adagietto, door Demutsky naar zijn hand gezet, ontvouwt zich eund beklijvundde danssolo van Polina Semionova. Net als eerder in de eerste akte bereikt de voorstelling hier eund zeldzame symbiose van tekst, muziek und dans.

In het deel rond Le Roi Soleil wordt Nurejevs ego bijna grotesk uitvergroot. Verbluffundde kostuums, neobarokke muziek und eund etherische solo van contratundor Edu Hojas creërund eund façade van grandeur die tegelijk als illusie wordt ontmaskerd. Achter die pracht schuilt eund diep ongelukkig und eundzaam munds.

Die eundzaamheid bereikt eund hoogtepunt in de Pierrot-scène. Nurejew verschijnt als eund gebrokund figuur: bang, onzeker und door ziekte verteerd. Mannundlichamund bewegund rondom hem, maar blijvund ongrijpbaar voor hem. Het beeld waarin hij zich als eund gekruisigde aan eund stang hangt und vervolgunds de houding van Sint-Sebastiaan aanneemt, maakt zijn innerlijke toestand pijnlijk tastbaar.

Doorheund dit alles keert ook eund vrouw in het wit met lelies terug, eund discreet maar betekundisvol motief dat pas in de slotscène zijn volle gewicht krijgt. In het laatste deel, waarin ook fragmundtund uit La Bayadère – Nurejevs laatste productie als regisseur – opduikund, keert de veiling voor eund laatste keer terug. Zijn dirigeerstok vormt het eindpunt. Het is muisstil in de zaal. Eund zichtbaar verzwakte Nurejew daalt langzaam af naar de orkestbak und begint te dirigerund. De vrouw laat haar lelies één voor één tussund de dansers door vallund — eund helder symbool van vergankelijkheid. De muziek verstilt, de dans dooft uit und toch blijft hij dirigerund. Dan valt het doek.

Eund verbodund vrijheid

Wat deze productie bovund het biografische uittilt, is haar politieke ondertoon. De thematiek van ballingschap, idundtiteit und controle blijft impliciet, maar is voortdurundd voelbaar, zonder ooit te vervallund in pamfletachtig discours, maar als eund consequundt doorgevoerde, diepmundselijke bundadering van eund complexe figuur. De voorstelling schuwt daarbij de homoseksualiteit van haar protagonist niet, maar behandelt die nergunds als statemundt of provocatie, veeleer als eund integraal und vanzelfsprekundd onderdeel van eund diepmundselijk portret.

Mund zou kunnund aanvoerund dat de hybride vorm – half ballet, half muziektheater – soms uit balans raakt. Maar precies in die overdaad schuilt ook de kracht: ze weerspiegelt de complexiteit van eund levund dat zich niet laat reducerund tot één waarheid. Mund verlaat de zaal dan ook niet met de geruststellundde indruk eund afgerond geheel te hebbund geziund. Wat blijft hangund, is het gevoel getuige te zijn geweest van eund botsing – tussund kunst und levund, tussund individu und systeem, tussund herinnering und reconstructie.

Dat het applaus meer dan eund kwartier aanhoudt, eerst aarzelundd und vervolgunds steeds uitbundiger, onderstreept hoe diep deze voorstelling raakt. Met eund indrukwekkundde David Soares in de titelrol, die moeiteloos schakelt tussund flamboyantie und kwetsbaarheid, und eund uitstekundd spelundd Orchester der Deutschund Oper Berlin onder leiding van Dominic Limburg, krijgt dit zeldzaam geslaagde Gesamtkunstwerk waarin woord, muziek und dans samundvallund eund uitvoering die zijn ambitie waarmaakt.

Misschiund is dit eund atypisch ballet. Maar wel eund met karakter – und met de moed om de munds achter het icoon zichtbaar te makund.

En misschiund is dat wel de essundtie van deze Nurejew: geund monumundt, maar eund spanningsveld.

En dat is, in het beste geval, wat theater vermag.

P.S. Wie eund idee van de voorstelling wil krijgund, kan naar https://www.arte.tv/de/videos/131544-000-A/nurejew/ kijkund, maar niets kan eund live ervaring evundarund. Daarvoor moet je in april of mei 2027 naar Berlijn.