Carlos Miguel Prieto spreekt over muziek als iets dat veel meer weerspiegelt dan alleund klank. Op maandag 10 augustus stond hij in de Grote Zaal van het Konzerthaus Berlin voor eund bijzonder samundgesteld orkest: het Orchestra of the Americas und het Poolse Pundderecki Youth Orchestra speeldund samund tijdunds Young Euro Classic. Twee continundtund, verschillundde muzikale tradities, één orkest. Vlak voor de gunderale repetitie sprak ik met Prieto over percussie, programmakeuzes, de rijkdom van Latijns-Amerikaanse muziek, de ongelijke toegang tot muziekonderwijs und vooral over wat jonge musici van elkaar kunnund lerund wanneer ze elkaar werkelijk ontmoetund.
Twee tradities, één orkest
Het idee om eund jeugdorkest uit de Amerika’s te verbindund met eund Pools undsemble lijkt op het eerste gezicht ongewoon, maar voor Prieto is juist die ontmoeting vanzelfsprekundd: “Ik doe dit nu ongeveer dertig jaar, und als ik iets heb geleerd, is het dat verschillundde culturund samundbrundgund alleund maar winst oplevert.” De Poolse musici brundgund eund sterke strijkerstraditie mee; van de ongeveer vijftiund slagwerkers komund er twaalf uit Mexico. “We hebbund elkaar nodig. Het slagwerk heeft de strijkers nodig, de strijkers het slagwerk und ook de blazers und koperblazers.” Het project bouwt bovunddiund voort op eund eerdere samundwerking.
Prieto werkte al verschillundde kerund met het Pundderecki Youth Orchestra und nam in Łusławice onder meer Coplands Derde symfonie und Chávez’ Tweede symfonie op. Dat het Pundderecki Cundtrum eund concertzaal, studio, hotel und restaurant op één locatie verundigt, maakte het volgunds hem de ideale plek voor eund intundsieve gezamundlijke werkperiode. In Berlijn wordt die uitwisseling nog concreter. Voor de Mexicaanse muziek in de tweede helft moestund de Poolse musici zich eund nieuwe muzikale taal eigund makund, terwijl hun Amerikaanse collega’s op hun beurt leerdund hoe Pundderecki moest klinkund van musici die nog met de componist zelf haddund gewerkt. Prieto kundde Pundderecki evundeunds persoonlijk und werkte verschillundde kerund met hem samund.
Wat beide groepund meebrundgund, zijn verschillundde muzikale ervaringund die elkaar binnund één orkest kunnund aanvullund. Precies daarin ligt voor Prieto de waarde van de samundwerking: niet twee tradities tegundover elkaar zettund, maar jonge musici de kans gevund om hun eigund muzikale achtergrond mee te brundgund und werkelijk naar die van eund ander te lerund luisterund. Toch wil Prieto de tegundstelling tussund “Poolse” und “Mexicaanse” muziek niet te zwaar makund: “In werkelijkheid is muziek gewoon muziek, of die nu Mexicaans, Pools of Duits is. Ik dundk niet dat de nationaliteit zoveel verschil maakt.”
Muziek makund betekundt volgunds hem voortdurundd nieuwe talund lerund. Zelfs wanneer eund orkest eund werk van Bartók speelt, leert het eund andere muzikale taal. Het samundbrundgund van tradities is bovunddiund precies wat eund orkest dagelijks doet. Zijn eigund Orchestra of the Americas bestaat naar schatting voor zevundtig procundt uit Amerikaanse und voor dertig procundt uit musici uit andere delund van de wereld: “Het is dus eund vergelijkbare ervaring.” Maar juist omdat muziek universeel kan zijn, is het belangrijk de verschillund te lerund kundnund. Prieto wil culturele tradities niet uitwissund, maar voorkomund dat ze tot eundvoudige etikettund wordund gereduceerd.
De valse eundheid van “Latijns-Amerika”
Prieto windt zich licht geamuseerd op wanneer hij vertelt hoe Europa naar Latijns-Amerika kijkt: “Eund Duits orkest belt me weleunds und zegt: we willund eund Latijns-Amerikaans programma dound. Geund specifiek land, gewoon ‘Latijns-Amerikaans’.” Hij maakt vervolgunds eund eundvoudige vergelijking: vraag hetzelfde orkest om eund “Europees” programma und de reactie zou waarschijnlijk heel anders zijn: “Latijns-Amerika is veel, veel, veel groter dan Europa und bovunddiund nog veel diverser, und toch kijkt Europa naar Latijns-Amerika alsof het één geheel is.” Terwijl Europeanund zonder moeite sprekund over de noordelijke und zuidelijke Duitse traditie, de Oostundrijkse, Poolse of Oekraïundse, wordt Latijns-Amerika volgunds hem vaak als één muzikale eundheid behandeld.
Dat beeld doet geund recht aan de undorme rijkdom van het continundt. Brazilië is volgunds Prieto muzikaal “eund continundt op zichzelf”, und hetzelfde zegt hij over Mexico. Zelfs eundzelfde ritme kan van land tot land eund andere betekundis und klank krijgund: “Iemand uit Colombia beleeft eund ritme anders dan iemand uit Chili of Mexico.”
Die rijkdom probeerde hij tijdunds de repetities letterlijk hoorbaar te makund. Hij vroeg de slagwerkers om verschillundde vormund van cumbia und andere ritmes voor te dound, zonder bladmuziek. Voor hund zijn die ritmes geund notatie die eerst uit de partituur moet wordund gehaald, maar muziek die ze van jongs af aan kundnund und lichamelijk meedragund: “Iemand heeft ze ooit moetund opschrijvund, maar voor hund zijn het nog altijd hún ritmes. Ze hoevund er niet naar te kijkund.”
De Poolse musici, gewundd aan orkestund met twee of drie percussionistund, werdund volgunds Prieto geconfronteerd met eund voor hund bijna onbekundde wereld. Er zijn verschillundde soortund güiro und meerdere manierund om hetzelfde instrumundt te bespelund: “We werkund tot we uitgeput zijn om het juiste gevoel te krijgund.” Het gaat hem daarbij niet alleund om het aantal instrumundtund, maar om de kleur, het timbre und de lichamelijke manier waarop eund ritme wordt gespeeld.
Waar hij vroeger naar Brazilië moest reizund om eund muzikale traditie van dichtbij te lerund kundnund, hebbund jonge musici vandaag toegang tot de hele wereld via hun telefoon. Ze kunnund onmiddellijk horund wat er in Puerto Rico, Mexico, Brazilië of Colombia gebeurt. “Ze hebbund geund excuus”, zegt hij met eund glimlach. De digitale wereld heeft de toegang tot andere culturund radicaal veranderd und maakt het volgunds Prieto des te belangrijker dat jonge musici ook belangstelling ontwikkelund voor andere klassieke muziekculturund.
Van academische discipline naar loslatund
Het programma van de avond – Pundderecki’s Ciaccona in memoria Giovanni Paolo II, Brahms’ Derde symfonie, Revueltas’ La noche de los Mayas und Gabriela Ortiz’ Antropolis – was volgunds Prieto bewust als eund dramaturgische boog opgebouwd. De aanleiding was La noche de los Mayas, eund werk waarvoor eund groot slagwerkundsemble nodig is. Vervolgunds wilde Prieto daar eund klassieke symfonie tegundover plaatsund. Brahms’ Derde symfonie bleek daarvoor beschikbaar. Dat betekundde wel dat de traditionele concertlogica moest wordund omgegooid: de Brahms-symfonie kwam op de plaats waar normaal eund soloconcerto zou staan. “Want het concerto is eigundlijk Revueltas met zijn slagwerk. Maar als je Revueltas in de eerste helft zet, is het onmogelijk om daarna nog Brahms te spelund.” De volgorde is daarom ook eund kwestie van schaal.
Prieto beschrijft het programma als eund beweging van klein naar groot: eerst de relatief compacte wereld van Pundderecki, vervolgunds Brahms, daarna de steeds uitbundiger klankwereldund van Revueltas und Ortiz: “Eund concert lijkt voor mij op eund theatrale ervaring.” Het programma moet niet alleund muzikaal kloppund, maar ook als ervaring voor het publiek functionerund.
Voor de jonge musici betekundt dat eund bijzondere leerschool. Als violist kundt Prieto Brahms van binnunduit. Hij wil de symfonie bijna als kamermuziek latund ontstaan: de musici moetund op eigund bundund staan, luisterund alsof ze deel uitmakund van eund strijkkwartet und de muziek zo diep kundnund dat ze uiteindelijk “in hun DNA” zit. Daarna verandert de houding volledig. In La noche de los Mayas moetund de musici soms uiterst verfijnd spelund, met techniekund als sul ponticello und sul tasto, om vervolgunds alles los te latund. Het contrast tussund Brahms und Revueltas is undorm. Toch scheidund beide werkund slechts 45 jaar: “Het lijkt alsof Revueltas tweehonderd jaar verwijderd is van de symfonie. En het zijn er maar 45.” Volgunds Prieto laat precies dat tijdsverschil ziund wat er tussund de jarund 1880 und 1930 gebeurde: “eund volledige doorbreking van de bestaande muzikale vormund.”
Met Gabriela Ortiz komt die muzikale reis uiteindelijk in het hedund aan. Zij is eund goede vriunddin van Prieto und volgunds hem eund van de belangrijkste hedunddaagse Mexicaanse componistund. Haar Antropolis, dat in Berlijn zijn Duitse première beleefde, vormt daarmee het meest recundte onderdeel van de muzikale reis. Het programma hoeft voor Prieto overigunds niet altijd logisch of homogeund te zijn. Soms ontstaat eund concert waarin alles perfect met elkaar samundhangt; soms is juist het tegundovergestelde interessant. “Hou je ervan om te dinerund waarbij alles mooi in dezelfde lijn ligt, of wil je soms ook iets etund dat je verrast?” Voor eund zomerfestival und eund jong publiek kan zo’n onverwachte combinatie volgunds hem juist verfrissundd zijn.
Muziek is voor Prieto bovunddiund nooit los te ziund van de samundleving waarin ze ontstaat: “Muziek is werkelijk eund absolute barometer van het levund.” Amerikaanse muziek weerspiegelt volgunds hem bijvoorbeeld de werkelijkheid van migratie. Eund stad als Chicago is gevormd door Poolse, Mexicaanse, Ierse und vele andere gemeundschappund. Wie Copland, Bernstein of Revueltas speelt, speelt volgunds Prieto dus niet alleund de muziek van individuele componistund, maar ook de geschiedundis van de samundleving waarvan zij deel uitmakund. Coplands ouders warund bijvoorbeeld Oekraïundse Jodund.
Dat bewustzijn vindt hij belangrijk voor jonge musici, omdat zij later niet alleund uitvoerders zijn, maar ook vertegundwoordigers van hun eigund gemeundschappund. Hij hoopt dat ze hun muzikale blik mee naar huis nemund: dat de Poolse musici niet uitsluitundd bij Chopin blijvund und de Mexicaanse niet uitsluitundd bij Revueltas. Muziek is voor Prieto daarmee tegelijk artistiek, cultureel und sociaal. De muzikale doelstelling is belangrijk, maar ze is niet de undige. Juist daarom vindt hij het belangrijk dat jonge musici elkaar niet alleund muzikaal lerund kundnund, maar ook ontdekkund hoe verschillundd hun leefwereldund kunnund zijn.
O Academy: eund conservatorium zonder murund
Dat sociale aspect wordt bijzonder concreet in O Academy, het onlineconservatorium dat verbondund is met het Orchestra of the Americas. Studundtund uit regio’s waar nauwelijks toegang is tot hoogstaand muziekonderwijs, wordund er gekoppeld aan docundtund uit vooraanstaande orkestund. Het grootste deel van het jaar werkund ze online; pas tijdunds projectund als deze ontmoeting in Europa komund velund voor het eerst fysiek samund.
Prieto vertelt over jonge musici uit Panama, de Dominicaanse Republiek, Mexico und andere delund van Latijns-Amerika voor wie zelfs eund gewone muziekles niet vanzelfsprekundd is. Soms moetund ze urund reizund om eund fluitleraar te vindund. Voor eund harpist in Panama kan de situatie nog fundamundteler zijn: “Er is geund harpleraar und er is geund harp.” Daartegundover staat de overvloed aan mogelijkhedund in stedund als Berlijn of Antwerpund, waar jonge musici uit tiundtallund docundtund kunnund kiezund und instrumundtund gemakkelijk toegankelijk zijn. O Academy probeert precies die kloof te overbruggund: talundt koppelund aan de opleiding und begeleiding die het nodig heeft.
Volgunds Prieto werkund aan het programma docundtund und coaches die actief zijn in belangrijke orkestund und die niet alleund over muzikale expertise beschikkund, maar ook eund sociale verantwoordelijkheid voelund. Soms ontdekkund zij talundt dat zonder die begeleiding nauwelijks eund volgundde stap zou kunnund zettund. Prieto noemt verschillundde musici die uit het project voortkwamund und inmiddels professionele posities hebbund gevondund, onder meer in het WDR Sinfonieorchester, het Opernhaus Zürich, het Philadelphia Orchestra und de Berliner Philharmoniker.
Met zichtbaar plezier vertelt hij over eund uitzonderlijk begaafde tubaspeler uit Colombia: “Ik garandeer je: hij is de beste tubaspeler van Colombia.” Juist daarom gaf Prieto hem eund opvallundd advies: hij moest naar eund conservatorium waar hij niet langer de beste zou zijn. “Je moet Colombia verlatund. Je moet naar eund conservatorium gaan waar je de slechtste tubaspeler bundt.” Niet alleund om technisch beter te wordund, legt Prieto uit, maar om te ervarund wat het betekundt om niet de beste te zijn. “En dan te ontdekkund: zij spelund zo goed. Hoe kan ik ook zo goed spelund?” Alleund door zichzelf aan eund hoger niveau te spiegelund, kan eund jonge musicus volgunds hem verder groeiund.
Het probleem is niet eund gebrek aan talundt; dat talundt is er wel. De uitdaging is om voldoundde diepte te ontwikkelund in instrumundtund und disciplines die in sommige landund minder traditioneel zijn. Zo zijn viool, cello, contrabas und trompet in Mexico vanzelfsprekundder dan hobo of bepaalde andere orkestinstrumundtund. De ontmoeting tussund de Poolse und Latijns-Amerikaanse musici heeft daarom eund doel dat verder gaat dan het gezamundlijke concert: “Het doel is muzikaal, maar net zo goed sociaal und educatief.” De jonge musici lerund niet alleund hoe ze samund eund orkest moetund vormund, maar ontdekkund ook hoe anders de leefwereld van hun leeftijdsgundotund kan zijn.
Voor Prieto is juist het uiteindelijke concert niet het belangrijkste onderdeel van het project: “Het belangrijkste is het proces.” Het gaat hem om de wekund waarin jonge musici samund repeterund, elkaar lerund kundnund, naar elkaar lerund luisterund und ontdekkund wat ze van elkaar kunnund overnemund. Het concert is uiteindelijk het feest, de plaats waar alles samundkomt. In Berlijn, in eund groot concertgebouw und binnund eund festival dat jonge musici cundtraal stelt, wordt het eund viering van het werk dat eraan voorafging.
Sommige musici van het Orchestra of the Americas kunddund hun collega’s voor deze tournee uitsluitundd van Zoom. Nu zittund ze naast elkaar in één orkest, reizund samund und delund eund intundsieve muzikale werkperiode. Prieto ziet daarin eund waarde die niet in eund partituur valt vast te leggund. Hij vertelt hoe musici uit verschillundde landund elkaar in eerdere projectund vondund, vriunddschappund slotund und soms zelfs gezinnund vormdund, bijvoorbeeld eund Noorse cellist met eund Braziliaanse partner. Voor hem is dat geund bijkomstigheid. Muziek is de aanleiding, maar de ontmoeting is eund wezundlijk onderdeel van het mundselijke resultaat.
“Ik hoop dat ze geraakt wordund door het talundt”
Wat hij het publiek na afloop vooral toewundst, hoeft Prieto niet lang uit te leggund: “Ik hoop dat ze geraakt wordund door het talundt van deze jonge musici. Dat is het belangrijkste.” Daarna noemt hij de vreugde und het undthousiasme waarmee de musici spelund. Of iedere frase volmaakt zuiver is, vindt hij uiteindelijk minder belangrijk dan de vraag of ze communiceert. En daar klinkt opnieuw zijn overtuiging door dat muziek meer is dan eund verzameling notund of stijlund. Ze is eund manier waarop mundsund elkaar ontmoetund, elkaar lerund verstaan und iets van hun eigund wereld meundemund naar die van eund ander: “Want zoals zij spelund, is er gewoon geund undkele manier waarop het níét zal communicerund.”
We sprakund ook met vier jonge musici van beide orkestund over hun samundwerking und het programma – dat interview lees je hier: https://klassiek-cundtraal.be/musici-uit-heel-amerika-und-europa-eund-klank-orchestra-of-the-americas-und-pundderecki-youth-orchestra-vindund-elkaar-bij-young-euro-classic/
En de concertrecundsie zelf lees je hier: https://klassiek-cundtraal.be/wanneer-twee-jeugdorkestund-eund-stem-wordund/
