Zum Inhalt springen
Dit is een volledig nieuwe website, vond u een bug, stuur ons een email op bestuur@klassiek-centraal.be
Rezensionen

Twee muzikale werelden in gesprek

Pianiste Francesca Gemmo brengt Janáček en Schönberg samen in een programma waarin twee uiteenlopende muzikale werelden elkaar ontmoeten.

W
· 6 Min. Lesezeit
Diesen Artikel teilen
Twee muzikale werelden in gesprek

Leoš Janáček (1854–1928) en Arnold Schönberg (1874–1951) ontwikkelden elk een heel eigen muzikale taal. Janáček liet zich sterk inspireren door de melodiek en het ritme van de gesproken taal en door zijn persoonlijke gevoelswereld. Schönberg zocht steeds nadrukkelijker naar nieuwe mogelijkheden om de traditionele tonale grenzen te doorbreken. Op het eerste gezicht lijken hun oeuvres dan ook niet meteen een vanzelfsprekende combinatie. Pianiste Francesca Gemmo brengt beide componisten samen in een programma dat verschillende kanten van hun muzikale persoonlijkheid belicht. De vraag is echter of die confrontatie ook een werkelijk muzikaal gesprek oplevert.

Een vroege Janáček

Het programma opent met de Zdenka Variations (1880), een vroeg werk van Janáček dat verwijst naar Zdeňka Schulzová, de vrouw met wie hij later zou trouwen. De compositie begint vrij ingetogen en blijft voor mijn gevoel te lang in hetzelfde materiaal steken. Gemmo probeert door bewuste accenten en tempowisselingen meer reliëf aan te brengen. Ze neemt af en toe nadrukkelijk de tijd en laat zo een moment van stilte ontstaan. Vooral de diepe tonen hebben een mooie klank. Toch kan haar benadering de repetitieve opbouw van de compositie niet helemaal verhelpen.

De drie vroege Klavierstücke van Schönberg, geschreven in 1894, sluiten daar op een heel andere manier bij aan. Het eerste stuk klinkt uitgesproken romantisch. Gemmo kiest voor een vloeiende beweging en geeft de muziek voldoende gevoel mee. Het tweede heeft iets dansants en lijkt even te flirten met een Oostenrijkse volksdans. Gaandeweg wordt het muzikale verloop onstuimiger, tot de muziek opnieuw tot rust komt. Gemmo houdt die ontwikkeling goed in de hand. Het derde stuk is veel rustelozer. De pianiste roept de zoekende sfeer op, al klinkt haar aanslag hier soms wat hard en krijgt het stuk een gehaast karakter. Het abrupte einde past dan weer goed bij die onrust.

Janáčeks persoonlijke wereld

Met drie delen uit Po zarostlém chodníčku (Op een overwoekerd pad) komt Janáček dichter bij de muziek die ik met zijn naam associeer. In Onze avonden brengt Gemmo de melancholie mooi naar voren. Het ritme blijft standvastig en de dissonanten krijgen voldoende ruimte. Vooral De Madonna van Frýdek is een hoogtepunt. De pianiste laat de glissandi in de boventonen prachtig spreken en voert de muziek naar een krachtig moment. De diepe ondertonen geven het stuk een indrukwekkende basis, waaruit vervolgens een lyrische melodie in het hoge register opbloeit.

Goedenacht is een mooie afsluiting van deze selectie. Gemmo speelt loepzuiver, met een etherische klank en een fijnzinnig toucher. De hoge tonen klinken bijzonder mooi en ook in de lagere registers toont Gemmo veel gevoel voor klank. Toch moet je je niet vergissen: dit is geen zeemzoeterig slaapliedje. Het stuk heeft karakter en Gemmo laat dat voldoende naar voren komen, zonder de dromerige sfeer te verliezen.

Onvoorspelbare fragmenten

De overgang van Goedenacht naar het tweede fragment uit Schönbergs Fragments is minder groot dan je zou verwachten. Aanvankelijk lijkt de sfeer verwant, want ook hier is iets dromerigs aanwezig. Gaandeweg wordt het fragment echter zoekender en intenser, met hardere aanslagen en grotere onrust. Vooral de tegenstelling tussen de diepe bastonen en de indringende hoge noten valt op. Het derde fragment beweegt zich in een donkerder klankwereld, met een verloop dat zich niet meteen laat voorspellen. Het vierde wordt vrijwel abrupt afgebroken. In het zesde zorgt de afwisseling tussen het hoge register en de diepe tonen, samen met het eigenzinnige ritme, voor een fascinerend verloop.

Deze fragmenten spreken me als composities meer aan dan verschillende andere werken van Schönberg op het album. Hun onvoltooide karakter versterkt juist hun aantrekkingskracht. De muziek neemt onverwachte afslagen, laat ideeën soms halverwege los en eindigt geregeld zonder de afronding die je als luisteraar verwacht. Gemmo probeert die grilligheid niet glad te strijken, maar geeft de stiltes alle ruimte en volgt de eigenzinnige beweging van de muziek. Ze houdt de spanning voelbaar zonder de eigenzinnigheid van de fragmenten te verliezen. Dat maakt deze selectie tot een van de sterkere onderdelen van de opname.

Een sonate als aanklacht

Janáčeks Pianosonate 1.X.1905 ontstond naar aanleiding van de gewelddadige dood van de jonge arbeider František Pavlík, die op 1 oktober 1905 tijdens een demonstratie in Brno door een bajonet werd getroffen. Janáček wilde met de sonate zijn verontwaardiging over die gebeurtenis uitdrukken. Het werk bestond aanvankelijk uit drie delen, maar de componist vernietigde het laatste deel. Alleen Voorgevoel en Dood bleven bewaard.

In Voorgevoel speelt Gemmo met veel expressie en een levendig, goed doordacht ritme. De muziek wisselt geregeld van stemming en die abrupte veranderingen komen in haar vertolking sterk naar voren. Ze schakelt tussen krachtige passages en momenten waarop ze de klank terugneemt. Ook het diepe register krijgt voldoende gewicht. De muziek lijkt voortdurend op iets af te stevenen, zonder dat de spanning echt verdwijnt. De nerveuze beweging en de abrupte omslagen maken de verontwaardiging die aan de sonate ten grondslag ligt hoorbaar.

In Dood kiest Gemmo voor een zeer ingetogen benadering. Ze laat bewust rusten vallen en geeft de herhaling van het thema met haar verfijnde toucher het karakter van een moment van reflectie. Gaandeweg worden de aanslagen iets intenser, waarna de muziek zich opnieuw terugtrekt in een meer ingetogen sfeer. De lange nagalm is hier echter geregeld te nadrukkelijk aanwezig en werkt soms storend.

Op zoek naar een nieuwe taal

Met de Drei Klavierstücke op. 11 uit 1909 belanden we bij een andere fase in Schönbergs ontwikkeling. De drie stukken horen bij zijn zoektocht naar een muziektaal die zich steeds verder van de traditionele tonaliteit verwijdert. Voor de luisteraar is dat geen gemakkelijke kennismaking. Gemmo beheerst de complexe bewegingen en klankwisselingen, maar als composities liggen deze stukken me minder.

Het eerste stuk blijft voor mij moeilijk toegankelijk. Ik vind weinig houvast in het muzikale verloop en de muziek raakt me niet, ondanks de aandacht waarmee Gemmo haar benadert. Het tweede is toegankelijker. De muziek bouwt in een donkere sfeer op, met een onderhuidse dreiging die de pianiste goed weet vast te houden. Haar spel krijgt iets afwachtends en aarzelends, terwijl er voortdurend een onderstroom voelbaar blijft. In het derde stuk overheerst een onrustige, bijna chaotische sfeer. De dreiging blijft aanwezig, maar de duidelijke ritmische structuur geeft het stuk toch richting.

Een ontmoeting met voorbehoud

De combinatie van Janáček en Schönberg blijft een wat vreemde keuze. Hoewel de overgang van Goedenacht naar het tweede fragment uit Schönbergs Fragments even een verwantschap laat horen, ontstaat er nergens een echt gesprek tussen beide componisten. Ook de opname had baat gehad bij een minder nadrukkelijke nagalm, die vooral in de beweeglijkere passages soms storend werkt. Francesca Gemmo toont zich een betrokken vertolkster, maar niet alle composities weten evenzeer te overtuigen. Vooral Janáčeks pianomuziek en Schönbergs onvoltooide fragmenten blijven bij. Het concept als geheel overtuigt me minder.

Details

Wer
Francesca Gemmo, piano

Besprochene CD

An Imaginary Conversation

Francesca Gemmo

Label
Da Vinci Classics · Corazong 255 077
Erscheinungsdatum
25 September 2026
Anhören Spotify Apple Music
Vollständige Angaben →

Titelliste

  1. 1 Zdenka Variations
  2. 2 Klavierstücke: No. 1
  3. 3 Klavierstücke: No. 2
  4. 4 Klavierstücke: No. 3
  5. 5 On an Overgrown Path, Book I: No. 1, Our Evenings
  6. 6 On an Overgrown Path, Book I: No. 2, The Virgin of Frýdek
  7. 7 On an Overgrown Path, Book I: No. 3, Good Night
  8. 8 Fragments: No. 2
  9. 9 Fragments: No. 3
  10. 10 Fragments: No. 4
  11. 11 Fragments: No. 6
  12. 12 Sonata 1.X.1905: No. 1, Presentiment
  13. 13 Sonata 1.X.1905: No. 2, Death
  14. 14 Drei Klavierstücke, Op. 11: No. 1, Mäßig
  15. 15 Drei Klavierstücke, Op. 11: No. 2, Mäßig
  16. 16 Drei Klavierstücke, Op. 11: No. 3, Bewegt
Diesen Artikel teilen
DE