Christoph Graupner (1683-1760) is een naam die zelfs bij liefhebbers van barokmuziek minder bekend klinkt dan die van Johann Sebastian Bach, Georg Philipp Telemann of Georg Friedrich Händel. Toch was hij in zijn tijd allesbehalve een randfiguur. Graupner was een bijzonder productieve componist en liet in Darmstadt een enorm oeuvre na, met onder meer opera’s, orkestwerken en ongeveer 1400 bewaard gebleven kerkelijke cantates.
Een gemiste kans voor Leipzig
Zijn naam raakte vooral verbonden met een gebeurtenis uit 1722-1723. Na de dood van Johann Kuhnau zocht Leipzig een nieuwe Thomaskantor. Georg Philipp Telemann was aanvankelijk kandidaat, maar zag uiteindelijk van de functie af. Vervolgens kwam Graupner in beeld. De Leipziger gemeenteraad koos hem, maar zijn werkgever, landgraaf Ernst Ludwig van Hessen-Darmstadt, weigerde hem uit zijn dienst te ontslaan. Graupner bleef daardoor in Darmstadt en Johann Sebastian Bach kreeg uiteindelijk de baan. Het is een historische voetnoot die Graupner lange tijd hardnekkig in Bachs schaduw hield.
De voorbije decennia is daar geleidelijk verandering in gekomen. Florian Heyerick houdt zich al jaren intensief met Graupners muziek bezig en heeft met uitvoeringen en opnamen bijgedragen aan de herontdekking van een componist die veel meer te bieden heeft dan zijn band met Leipzig.
Zes cantates voor tenor
Deze nieuwe uitgave brengt de zes bewaard gebleven cantates samen die Graupner voor solo-tenor schreef: Fürwahr, er trug unsre Krankheit, Ihr frommen Schafe, Ihr Lieben, glaubet nicht einem jeglichen Geist, Das Leben war das Licht der Menschen, Das ewig Licht en Ihr Gläubige, entäußert euch der Sorgen. Ze dateren uit de periode 1725 tot 1747. De teksten zijn van Johann Conrad Lichtenberg, die niet alleen Graupners zwager was, maar vanaf 1721 ook als hofpredikant in Darmstadt werkte.
De titel van de cd is ontleend aan Das Leben war das Licht der Menschen. In een recitatief van die cantate klinkt de regel „ein Freudenlicht bestrahlt mich auf das Trauren“. Het beeld van een licht dat over verdriet heen valt, is kenmerkend voor de tekstwereld van verschillende van deze cantates. Zorgen, verdriet en menselijke twijfel staan er naast vertrouwen en hoop. Graupner vertaalt die tegenstelling ook muzikaal: de stem krijgt soms steun van de instrumenten, soms reageren die er nadrukkelijk op of leggen ze een eigen accent. Het Freudenlicht uit de titel is zo meer dan een metafoor: het beschrijft hoe Graupner ruimte maakt voor vreugde binnen teksten vol zorg.
Een vaste vorm, veel muzikale kleur
Het uitgangspunt lijkt op het eerste gezicht weinig ruimte voor variatie te laten: telkens staat de tenor centraal in een vergelijkbare cantatevorm. Toch weet Graupner binnen die vertrouwde opbouw verschillen aan te brengen. De solopartij wisselt virtuoze coloraturen af met meer gedragen lijnen en ook de instrumentale begeleiding krijgt geregeld een eigen profiel. De variatie zit vaak in kleine ingrepen: een ander accent, een instrumentaal antwoord of een muzikale wending die een bepaald woord extra gewicht geeft.
Georg Poplutz is voor die aanpak een uitstekende vertolker. Zijn heldere, warme tenor houdt de woorden voortdurend naar voren, ook wanneer Graupner hem virtuoze coloraturen laat zingen. De dictie blijft goed verstaanbaar en de retorische accenten zijn scherp gekozen zonder dat de voordracht ooit overdreven wordt.
L’arpa festante onder leiding van Florian Heyerick volgt die aanpak met grote aandacht. Het ensemble hoeft niet voortdurend op de achtergrond te blijven. Het krijgt geregeld de ruimte om Graupners instrumentale schrijfwijze te laten spreken, terwijl op andere momenten alle aandacht naar Poplutz en de tekst gaat. Ook de continuo-bezetting zorgt voor kleur: naast cello en contrabas zijn onder meer fagot, klavecimbel, luit en orgel te horen. De begeleiding blijft daardoor meer dan een harmonische onderlaag en draagt actief bij aan de muzikale retoriek.
Woorden krijgen een eigen klank
In Fürwahr, er trug unsre Krankheit krijgt “Ich will hier bei dir stehen” een opvallend directe behandeling. De muzikale lijn maakt het karakter van de tekst hoorbaar en Poplutz houdt daarbij de woorden naar voren. Ook in Ihr frommen Schafe worden afzonderlijke woorden nadrukkelijk muzikaal gekleurd. “Wachet und betet” en “Schafe” krijgen een markante accentuering, terwijl “Diebe und Mörder” in de aria een scherpere ondertoon krijgt. In het recitatief krijgt ook “Stolz” extra reliëf. Het zijn kleine ingrepen, maar juist daarin wordt duidelijk hoe nauw Graupners muziek op de tekst reageert.
In de eerste aria van Ihr Lieben, glaubet nicht einem jeglichen Geist klinkt „Wenn Trennungen entstehen“ dringender. Bij “Satan” leggen de violen een eigen accent. Ook “Zähne bricht” in het daaropvolgende recitatief krijgt door de muzikale behandeling extra gewicht. Het koraal dat volgt, krijgt vervolgens een andere kleur. De opeenvolging van zulke kleine accenten maakt hoorbaar hoe nauw Graupner tekst en muziek met elkaar verweeft.
In Das Leben war das Licht der Menschen wordt die wisselwerking misschien wel het sterkst voelbaar. In het dictum krijgt “Finsternis” nadruk. In de eerste aria wordt Jezus als ”meine Sonne“ heerlijk bezongen. Ook ”Fleuch, mein Herz“ trekt de aandacht: Poplutz brengt de kerstvreugde met onverholen blijdschap, bij momenten zelfs vurig begeleid door de strijkers en het continuo. Voor mij is dit een absoluut hoogtepunt van de cd.
In de daaropvolgende aria ontstaat opnieuw een sterk contrast. De strijkers onderstrepen de dringendheid van de kerstboodschap, terwijl de tenor in alle rust de Blijde Boodschap daartegenover stelt. Het recitatief waaraan de cd haar titel ontleent, brengt vreugde en verdriet samen in één beeld.
Licht en geloof
Das ewig Licht heeft eveneens een aantal bijzondere momenten. Vooral de eerste aria springt eruit, met een verfijnde aandacht voor “Wen Gott adelt“. De boodschap naar de toehoorder krijgt gewicht, terwijl de strijkers nadrukkelijk aanwezig zijn. In “Ach“ is de emotie sterk aanwezig, werkelijk alsof ze uit het hart komt. Daarna volgt een indringende aria met het ingetogen, lieflijke “Komm du“, tegenover het wat zoekende “mich Dunkelheit bedeckt“. Het is opnieuw een memorabel moment van de opname, juist omdat de emotie nergens in sentimentaliteit verzandt.
In Ihr Gläubige, entäußert euch der Sorgen valt in de eerste aria op hoe de tekst muzikaal wordt uitgelicht. Bij “der ist ernährt“ krijgt de formulering extra reliëf, terwijl de violen als een krachtige onderlaag aanwezig zijn. In de tweede aria trekt “Zufriedenheit“ de aandacht: knap doordacht en doorleefd gezongen, juist in zijn eenvoud.
Binnen de afzonderlijke cantates zorgt Graupner zo voor voldoende variatie, maar over een volledige dubbel-cd wordt de verwantschap in vorm en bezetting wel voelbaar. De verschillen zitten vaak in de kleine retorische en instrumentale details. Juist daarom loont het om de muziek gespreid te beluisteren: wie de cantates wat tijd geeft, zal de onderlinge verschillen sterker ervaren.
De transparante opname laat zowel Poplutz als de fijnmazige reacties van L’arpa festante goed tot hun recht komen.
Met deze uitgave wordt Graupner hoorbaar als componist in eigen recht. Zijn kracht zit niet in grote gebaren, maar in de manier waarop een enkel woord, een instrumentaal antwoord of een onverwachte wending de betekenis van een tekst kan veranderen. Vooral Das Leben war das Licht der Menschen laat horen hoe rijk die wisselwerking tussen tekst, tenor en ensemble kan zijn. De dubbel-cd vraagt wel om enige dosering, maar wie de cantates afzonderlijk beluistert, ontdekt een componist die veel meer is dan de bijna-Thomaskantor uit 1722.
