“Het is weer de tijd van het jaar,” zeggen de mensen van de Leo Smit Stichting zo rond deze tijd van het jaar tegen elkaar, aldus fluitiste en sinds kort artistiek leider van de stichting Eleonore Pameijer, aan het begin van dit concert, op zaterdag 2 mei, in de Amstelkerk in Amsterdam. De tijd van het jaar is het begin van de maand mei, met in Nederland op 4 mei de nationale Dodenherdenking en 5 mei Bevrijdingsdag. Dan worden ze opgeroepen om overal herdenkingsconcerten te spelen. De stichting zet zich ervoor in dat die componisten en hun muziek en de gebeurtenissen van indertijd liever het hele jaar worden herdacht. En met een lange tradtitie van evenementen en publicaties is de stichting daarin behoorlijk geslaagd. De stichting is vernoemd naar Leo Smit, die in 1943 op 42-jarige leeftijd in vernietigingskamp Sobibor werd vermoord.
De stichting bestaat nu 30 jaar en richt zich op de muzikale erfenis van Nederlandse of in Nederland woonachtige componisten wiens muziek door de Nazi’s verboden werd. Een deel van deze componisten kwam om in de concentratiekampen. De stichting richt zich sinds enige tijd ook op componisten uit het voormalig Nederlands-Indië die geïnterneerd waren in Japanse kampen.
Het zijn evenementen waarnaar de eind afgelopen jaar overleden Basia Jaworski – zie haar muziekblog Basia con Fuoco – altijd uitkeek. Toen ze er vanwege ziekte zelf niet meer op uit kon, vroeg ze anderen om erover te schrijven. Basia Jaworski stamde zelf uit een deels door de Nazi’s uitgemoorde Pools-Joodse familie. Na mijn vorige stuk voor Klassiek Centraal over de Nederlandse opvoering van Die Passagierin van één van haar geliefde componisten, Mieczysław Weinberg, een componist wiens familie ook was uitgemoord, is deze recensie in zekere zin een tweede postuum eerbetoon aan Basia.
Mede dankzij de stichting staat het werk van Henriëtte Bosmans al geregeld op het repertoire, hebben Arthur en Lucas Jussen werk van Leo Smit opgenomen en klinken Dick Kattenburg en bijvoorbeeld ook Theo Smit Sibinga (die de oorlog in Japanse krijgsgevangenschap doorbracht) al geregeld op de radio.
Van Henriëtte Bosmans staan in de publieks-top 400 van de NPOKlassiek zender nu vier werken. En ervan afgezien dat er een oude opname bestaat van haar tweede celloconcert met het BBC Philharmonic, zijn in de laatste jaren op het Duitse CD-label CPO haar twee celloconcerten en haar complete werk voor cello en piano verschenen, met Rafael Wallfisch als solist en het BBC Scottish Orchestra met Ed Spanjaard als dirigent respectievelijk Ed Spanjaar als pianist.
Het uitverkochte concert begon met één van die werken van Bosmans die in de Klassieke Top 400 staan, Nuit calme uit Trois impressions voor cello en piano, uit 1926. Celliste Lidy Blijdorp fluctueerde fraai tussen emotionaliteit en beheersing, fraai sereen begeleid door Tobias Borsboom op piano. Tobias Borsboom, de nieuwe artistiek directeur van de stichting, nu Eleonore Pameijer afscheid neemt. Een werk dat ook meteen door mag naar het grote repertoire is de sonatine uit 1959 van Fania Chapiro (1926-1994), die in haar tijd eigenlijk een regelrechte grootheid was.
Ze was de dochter van een Russisch-Joodse vader en een Nederlandse moeder en werd geboren in Soerabaja. Als pianiste was ze een wonderkind. De familie verhuisde naar Parijs om haar de kans te geven om verder te studeren. Daar had ze les van onder meer Nadia Boulanger en Wanda Landowska, no less. Intussen had ze al grote concertoptredens. In 1939 vestigde de familie zich in Den Haag. In de oorlog doken ze vervolgens onder. Maar ze overleefden. Na de oorlog pakte ze de draad als pianiste weer op, met veel succes, ook in de Verenigde Staten, en ze bleef ook componeren. Later werd ze ook een gewaardeerde docent. De Nederlandse componisten Joost Kleppe en Martijn Padding studeerden bij haar, evenals Eleonore Pameijer. Opvallend: ze was ook één van de eersten in Nederland die zich toelegden op de fortepiano, en ze maakte ook opnamen, onder meer van concerten van Dussek en Schobert.
In haar muziek klinken Franse invloeden door, maar in de piano-sonatine klinken ook gamelan-invloeden door en naar mijn idee ook van Sergej Prokofjev (1891-1953); in elk geval had ze eerder enkele van haar werken op aan Prokofjev opgedragen. Het tweede deel en de tweede helft van het laatste deel vereisen in elk geval Prokofjev-achtige piano-virtuositeit. De sonatine voor fluit en piano uit 1962 is ook fraai. Spectaculair, mede door verrassende ritmische effecten, en spectaculair gespeeld, was het laatste deel, Danza. Vivo. Eigenlijk is Chapiro nooit echt vergeten, maar het is duidelijk dat haar leven heel anders zou zijn gelopen als WOII er niet was geweest. Dat geldt trouwens voor elk van deze componisten. En voor zo vele anderen. Ze zouden Chapiro eigenlijk ook in Frankrijk en de VS moeten herontdekken.
De Hongaars-Joodse Geza Frid (1904-1989) was in zijn tijd ook wel degelijk een grootheid. Hij had gestudeerd bij Béla Bartók (1881-1945), en Zoltán Kodály (1882-1967), . In 1927 was hij naar Nederland uitgeweken vanwege groeiend antisemitisme in Hongarije. Van ons land uit begon hij aan een nationaal en internationaal succesvolle carrière als pianist en als componist. Maar vanaf 1941 was het hem verboden om in het openbaar op te treden. Hij sloot zich aan bij het kunstenaarsverzet en hij slaagde er ook in om de oorlog te overleven. Na de oorlog werd hij opnieuw een van de meest uitgevoerde componisten van Nederland. Maar ook hij raakte vervolgens in de vergetelheid, misschien mede vanwege de opkomst van het avantgardisme, maar misschien ook doordat hij als oorspronkelijk Hongaar (en Joods?) er toch niet helemaal meer bij hoorde? Er is een mooie foto van Zoltán Kodály die bij hem in Amsterdam op bezoek komt in 1966. En zou Hongarije Frid eigenlijk niet moeten herontdekken? (En Roemenië aangezien hij in het Hongaarssprekende deel van Roemenië werd geboren.
In de ‘Sonate in vijf stukken’ voor cello en piano uit 1931 klinken zijn Hongaarse wortels duidelijk door. Blijdorp en Borsboom spelen ook dit stuk met durf, maar ook gecontroleerd heftig.
Rosy Wertheim (1888 – 1949), afkomstig uit een bankiersfamilie, werkte als lerares aan het Amsterdams Muzieklyceum en leidde enkele kinderkoren, waaronder het koor de ‘Eilandenkinderen’ uit een Amsterdamse volksbuurt, en ook enkele vrouwenkoren, waaronder dat van het Religieus Socialistisch Verbond. In 1929 trok zij naar Parijs, waar zij zes jaar zou blijven. Ze kreeg compositie- en instrumentatielessen van Aubert, componeerde er en schreef er voor het Amsterdamse socialistische dagblad Het Volk over het Parijse muziekleven. In haar woning ontving zij Nederlandse kunstenaars en ook Honegger, Ibert, Milhaud en Messiaen waren er te gast. Teruggekeerd in Nederland dook ze onder tijdens de oorlog. Ze overleefde, maar stierf vier jaar na de oorlog aan een ernstige ziekte. In haar Trois Morceaux uit 1939 klinkt verrassend optimisme door. Als fluitiste heeft Eleonore Pameijers al een lange band met het stuk. Haar CD-opname ervan met pianist Frans van Ruth stamt uit 1995, een jaar vóór de oprichting van de Leo Smit Stichting. Bijzonder is hoe je je als luisteraar, dankzij het werk van de stichting, onderhand toch echt vertrouwd voelt met al deze componisten en hun muziek. Is er ruimte voor herontdekking van Wertheim in Frankrijk?
Gedurende zijn korte leven liet Dick Kattenburg (1919-1944) zich soms beïnvloeden door de jazz, maar het stuk dat nu werd uitgevoerd, Roemeense Melodie voor fluit, cello en piano uit 1942 is somber en gedragen. De titel zou eigenlijk luiden Hebreeuwse Melodie, maar dat werd te gevaarlijk geacht, zelfs als deze stukken alleen tijdens geheime concerten werden uitgevoerd. Kattenburg, die vóór de oorlog had gestudeerd in Antwerpen en Den Haag, zat tijdens de oorlog in het verzet. Hij werd een paar keer verraden en ontkwam telkens weer, maar uiteindelijk werd hij opgepakt, in 1944. Via Westerbork werd hij naar Auschwitz gedeporteerd en hij is daar vermoord of stierf er door uitputting, wat gezien de omstandigheden ook een vorm van moord was.
