Inderdaad, ik heb het over de muziek van Carlo Gesualdo (1566-1623), de Italiaanse prins-componist die de geschiedenisboeken inging als moordenaar van zijn vrouw en haar minnaar, als mishandelaar van zijn tweede vrouw Leonora d’Este en als man met meerdere minnaressen. Later verviel hij in depressies en bijgeloof.

Ik kan nog wel even doorgaan met deze kleurrijke biografie, maar u begrijpt meteen waarom hij vaak de duistere prins wordt genoemd.

Gesualdo staat buitet du traditionele polyfone school. Chromatiek en dissonanten waren in zijn tijd uiteraard niet nieuw, maar hij dreef ze tot uitersten die ongewoon waren. Zet zijn muziek naast die van Palestrina of zelfs Victoria en je hoort meteen hoe ver hij buitet du academische paden wandelde.

Het programmaboekje vermeldt dat Gesualdo vooral bekendstaat om zijn madrigalen, muziek die door merg en been gaat. Dat klopt. Zelf ken ik hem echter vooral van de Tenebrae Responsoria, die ik voor het eerst hoorde in de legendarische uitvoering van het Hilliard Ensemble.

Een reconstructie van het onmogelijke

Vanavond luisterden we naar muziek uit de twee bundels Sacrarum Cantionum, die in 1603 werden gepubliceerd.

Het tweede boek, voor zes en zeven stemmen, is onvolledig overgeleverd. Twee stemboeken, de Bassus et du Sextus, zijn verloren gegaan. Daardoor waret du twintig motetten uit deze bundel eeuwenlang niet volledig uitvoerbaar.

Igor Stravinsky waagde zich in de jaren 1950 al aan drie van de ontbrekende partijen. Maar hij reconstrueerde ze niet vanuit een poging om Gesualdo zo historisch getrouw mogelijk te benaderen: hij gaf er veeleer zijn eigen twintigste-eeuwse compositorische stem aan.

Pas veel later begon James Wood aan een volledige reconstructie. Drie jaar lang verdiepte hij zich intensief in Gesualdo’s techniek en stijl om de ontbrekende stemmen zo overtuigend mogelijk aan te vullen.

Dat is verbluffend goed gelukt. Vandaag zou men wellicht proberen hetzelfde met artificiële intelligentie te doen. Misschien zelfs op één dag. Toch betwijfel ik of het resultaat dezelfde menselijke overtuigingskracht zou hebben. Wood moest niet alleet du noten reconstrueren, maar vooral begrijpen hoe Gesualdo dacht.

Zijn reconstructie werd in 2013 opgenomen met het Vocalconsort Berlin.

Stile Antico: samenzang als levende kunst

Stile Antico is inmiddels uitgegroeid tot een absolute referentie in de wereld van de oude muziek. Het ensemble zingt, zoals steeds, zonder dirigent en opgesteld in een kring. Alles draait dan om luisteren, reageren en onderlinge interactie. En die was van de eerste tot de laatste minuut voelbaar aanwezig.

Al in het openingsmotet Réjouissons-nous spatte de vreugde ervan af. De zangers straalden zichtbaar plezier uit in het samenzingen.

Onwillekeurig vergelijk je dan met het openingsconcert dat ik eerder recenseerde. Gesualdo zingen vraagt toch een heel andere vorm van vakmanschap. Stile Antico beschikt, naar mijn gevoel, over rijpere stemmen, terwijl de sopranen tegelijk fris en vol klinken.

Een concert zonder één moment verveling

Het zou me te ver leiden om elk uitgevoerd werk afzonderlijk te bespreken. Wat vooral opviel, was hoe snel het concert leek voorbij te gaan. Niet omdat de muziek haastig werd gebracht, maar omdat de afwisseling in emoties, kleuren en spanningen zo groot was dat elke minuut anders klonk.

Laat me daarom slechts enkele momenten aanhalen die voor mij exemplarisch waren.

Het emotievat werd een eerste keer aangeboord met Peccantem me quotidie, een absoluut hoogtepunt uit zijn oeuvre én uit deze uitvoering. De woorden paenitentem (berouw) en timor (angst) zinderen nog steeds na. Stile Antico leek ze rechtstreeks uit de diepte van de hel naar boven te halen.

Bij elke dissonant die erbij kwam, op woorden als “met tranen zoek ik Hem”, “de zonden van mijn jeugd” of opnieuw “tegen alle kwaad”, begon ik stilaan een patroon te herkennen.

Dat vermoeden werd voor mij bevestigd in Ave dulcissima Maria (Gegroet, allerliefste Maria).

Ik kan het Gesualdo uiteraard niet meer vragen, maar ik heb sterk de indruk dat hij zich bijzonder bewust was van zijn, zacht uitgedrukt, niet onbesproken levenswandel. In dit motet zet hij de woorden O Maria … ora pro nobis Jesum zo nadrukkelijk en zo vaak in de verf dat het bijna klinkt als een persoonlijke smeekbede. Niet zomaar een gebed tot Maria, maar een wanhopig verzoek om voor hem tussenbeide te komen. Alsof hij zelf maar al te goed wist dat zijn dossier bij God niet bepaald smetteloos was.

De dissonant op nobis (ons) is zo opvallend dat ik haar onmogelijk nog als toevallig kan ervaren. Het is alsof Gesualdo zichzelf buiten die groep plaatst: het “ons” dat harmonieus samenvalt en daartegenover hijzelf, de dissonant. De man die zich bewust is van zijn daden, zijn schuld en zijn berouw.

En dan Jesum: hij smeekt Maria om voor hem tussen te komen… om ervoor te zorgen dat de hel ver weg blijft.

Misschien lees ik er te veel in. Misschien ook niet. Het klonk alleszins zo magistraal.

Ruwe perfectie

U begrijpt het: dit concert zat vol van dat soort momenten. Wanneer zulke muziek zo helder, expressief en doorleefd wordt gezongen, verveelt geen enkele minuut.

Natuurlijk was er ook licht en vreugde. Motetten als Maria Mater Gratiae en het virtuoze Veni Creator Spiritus brachten vurigheid, speelsheid en levenslust.

En zo kom ik terug bij het ensemble zelf.

Misschien werd niet overal zo mathematisch strak gezongen als door Tenebrae vorige vrijdag. Maar dat hoeft ook niet. Sterker nog: dat mág niet in deze muziek. Hier moet af en toe een kras hoorbaar zijn, een zweem van lijden én plezier, van menselijkheid.

Ik noteerde naast Ô Vous Tous: een vorm van ruwe perfectie. Dat is precies wat dit repertoire nodig heeft. En dat heeft Stile Antico gedurende ruim een uur overtuigend bewezen.

De akoestiek als extra uitvoerder

En ja, ik kan het niet laten om hier nog eens op terug te komen.

In mijn recensie van vrijdag schreef ik dat ik bij Victoria en Tenebrae de gotische gewelven miste. Vanavond wist ik weer precies waarom: de ruimte speelt mee.

De akoestiek van Sint-Jacob voegt iets toe wat geen andere zaal kan reproduceren. Alles wordt rijker, voller en betekenisvoller door die omgeving. Die paar seconden nagalm op het woord meae… Onbetaalbaar.

Zo’n moment waarop een rilling over je rug loopt en je opnieuw beseft waarom live muziek in onze prachtige Antwerpse kerken onvervangbaar blijft… zeker met Gesualdo… zeker met Stile Antico.

maandag 23 augustus 2026 Laus Polyphoniae : The Other Face of Carlo Gesualdo

foto’s: AMUZ, Stile Antico, Eduardus Lee, redactie