Twee jeugdorkesten, musici uit heel Amerika en Europa – en toch, na enkele repetities, één muzikale energie. Voor hun gezamenlijke concert bij Young Euro Classic bundelen het Orchestra of the Americas en het Penderecki Youth Orchestra hun krachten in een programma dat Penderecki, Brahms en Mexicaanse muziek van Gabriela Ortiz en Silvestre Revueltas samenbrengt.
Voorafgaand aan de generale repetitie kreeg ik de gelegenheid om uitgebreid te spreken met vier enthousiaste jonge musici uit beide orkesten: de Amerikaanse hoorniste Tori Boell en de Panamese contrabassist Joel Vargas Zaldaña, beiden verbonden aan het Orchestra of the Americas en de OA Academy, en de Poolse cellist Piotr Olesc en violiste Marta Kubów van het Penderecki Youth Orchestra (PYO). Hun verhalen gaan verder dan muziek alleen en laten zien hoe twee ensembles met verschillende achtergronden elkaar ook als mensen leren kennen.
Van beeldscherm naar podium
Voor Tori begon het avontuur niet in de repetitiezaal, maar online. Als deelnemer aan de OA Academy volgde ze zes maanden lang orkeststudies, masterclasses en lessen met haar collega’s van het Orchestra of the Americas, nog voordat ze elkaar in levenden lijve ontmoetten. Ze herkenden elkaars gezichten, leerden elkaars spel kennen en zagen elkaar optreden tijdens masterclasses. Toch bleek het live samenspelen iets compleet anders. Juist doordat ze elkaar al enigszins als mens en als musicus hadden leren kennen, konden ze volgens haar veel sneller als sectie naar elkaar toegroeien.
Joel Vargas herkent dat gevoel. Hij verwachtte een hoog niveau bij de Poolse strijkers van het PYO – en kreeg dat ook. Aanvankelijk was hij nerveus, maar eenmaal aan het spelen voelde hij zich snel op zijn gemak. Wat hem vooral bijbleef, is hoe intens de Poolse musici binnen de strijkersgroep naar elkaar luisteren. Hij merkte dat hij in het begin vooral probeerde te horen wat er al klonk, voordat hij zelf een geluid toevoegde.
Die manier van luisteren maakte indruk op hem. Niet proberen onmiddellijk je eigen klank op te dringen, maar eerst begrijpen wat de groep al heeft opgebouwd: het werd een van de lessen die hij uit de ontmoeting met het PYO meenam.
Een kamerorkest ontdekt het volle orkest
Voor de Poolse musici lag de uitdaging ergens anders. Piotr en Marta spelen al enkele jaren samen in het PYO en kennen elkaars klank door en door. Voor Marta was dit project bijzonder omdat het PYO normaal als kamerorkest met alleen strijkers musiceert. Voor het eerst kwamen daar koper- en slagwerksecties bij. Dat was aanvankelijk niet eenvoudig, vertelt ze, maar uiteindelijk maakte juist die uitbreiding het musiceren rijker en leuker.
Piotr beschrijft hoe snel het geheel vorm kreeg. Al na de eerste repetitie, en zeker na de tweede, hoorde hij iets bijzonders ontstaan. Hij zag de samenwerking bovendien als een kans om te leren op een andere manier emoties in muziek uit te drukken. Wat hem opviel, was hoe open de Amerikaanse musici volgens hem hun emoties tonen. Tegelijk herkende hij daarin iets wat hem niet helemaal vreemd was vanuit de Poolse cultuur. Na enkele dagen hadden beide groepen volgens hem dan ook een vergelijkbare energie gevonden.
Voor Marta ging het evenzeer om de ontmoeting buiten de muziek. Verschillende culturen en persoonlijkheden kwamen samen, en juist het leren kennen van die andere achtergronden maakte voor haar een belangrijk deel van het project uit.
Salsa in de contrabassectie
Een van de mooiste anekdotes komt van Joel Vargas, die vertelt over een wederzijds leerproces tussen de bassecties. De Poolse bassisten hielpen hem de ritmisch complexe Ciaccona van Penderecki grondig te doorgronden – een stuk waar hij aanvankelijk van schrok vanwege de moeilijke ritmes. Hij wilde het werk echt begrijpen en merkte hoeveel hij van de Poolse bassisten kon leren over het wachten, het luisteren en het plaatsen van zijn partij binnen het geheel.
Op zijn beurt bracht hij, geïnspireerd door zijn achtergrond in de Panamese salsa, de andere bassisten iets bij over dansritme en gevoel in de pizzicato-passages van het werk van Gabriela Ortiz. Hij legde hun uit hoe zij met hun vingers en beweging meer ritmische flexibiliteit en een meer dansend gevoel konden creëren.
In de bassectie kreeg de culturele uitwisseling zo een heel concrete vorm: niet één groep die de andere iets leert, maar musici die elkaar wederzijds beïnvloeden.
Een programma dat van vertrouwd naar onverwacht beweegt
Het concertprogramma zelf – Penderecki, Brahms en vervolgens Revueltas en Ortiz – verraste de musici aanvankelijk zelf ook. In Europa staat Brahms doorgaans op het einde van een concert, maar hier klinkt hij juist in het eerste deel. Ook de musici moesten daar aanvankelijk even aan wennen.
Tori licht de opbouw toe: het concert begint bewust bij het vertrouwde. Penderecki sluit aan bij het repertoire waarmee de musici van het PYO goed vertrouwd zijn, terwijl Brahms een meesterwerk is waarmee vrijwel elk publiek een band kan hebben. Van daaruit beweegt het programma naar iets energieker en minder bekend: het werk van Revueltas, met ongewone percussie-instrumenten en steeds intensiever samenspel tussen de secties. De energie wordt van deel tot deel verder opgevoerd. Het slotstuk van Ortiz is volgens Tori vervolgens “een compleet ander spel”. Het werk werd geschreven voor dirigent Carlos Miguel Prieto, die er daardoor een bijzondere persoonlijke band mee heeft. Uiteindelijk mondt het programma uit in wat zij bijna omschrijft als één groot Mexicaans dansfeest.
Marta noemt het programma verrassend juist omdat de twee helften zo goed op elkaar aansluiten. Ze is vooral onder de indruk van de manier waarop dirigent Carlos Miguel Prieto met al het verschillende repertoire omgaat. Of het nu om Penderecki en Brahms gaat of om de Mexicaanse werken, volgens haar benadert hij alles met dezelfde diepgang en precisie. Piotr voegt daaraan toe dat het programma een enorme emotionele spanwijdte omvat: van de ingetogen, met de dood verbonden emoties van Penderecki’s Ciaccona, geschreven ter nagedachtenis aan paus Johannes Paulus II, via de romantische, haast heroïsche liefde van Brahms, tot de uitbundige vreugde van de Mexicaanse werken.
Tori wijst er ten slotte op dat het programma ook de internationale samenstelling van het gezamenlijke orkest weerspiegelt. Op het podium zijn landen uit heel Amerika en Europa vertegenwoordigd, terwijl Penderecki, Brahms, Ortiz en Revueltas elk een andere muzikale en culturele wereld binnenbrengen.
Wat ze het publiek willen meegeven
Joel Vargas hoopt vooral dat niemand in slaap valt tijdens de verrassingen van Revueltas, en dat de mensen aan het einde glimlachen. Zelf glimlacht hij tijdens het spelen vaak naar het publiek. Tijdens het spelen kijkt hij soms naar de gezichten in de zaal en vraagt hij zich af of de luisteraars de melodieën en de energie werkelijk ervaren.
Marta hoopt dat de toehoorders iets aanvoelen van de verbondenheid en de energie die de twee orkesten samen hebben opgebouwd – niet alleen wat er klinkt, maar ook de relaties en herinneringen die tijdens dit project zijn ontstaan.
Tori hoopt vooral dat het concert nieuwsgierig maakt naar muziek buiten de vertrouwde culturele grenzen. Ze zou het mooi vinden als iemand na afloop denkt: ik heb nog nooit muziek uit Mexico gehoord: wat is salsa eigenlijk, wat is merengue, en wat zijn de verschillen tussen muziek uit Mexico en Panama? Voor haar kan het concert zo een aanleiding zijn om verder te luisteren en andere muzikale werelden te ontdekken.
En Piotr hoopt dat het publiek, door aandachtig te luisteren, na het concert met een merkbaar veranderd gevoel naar huis gaat. Dat de verschillende emoties die de muziek oproept iets in de luisteraar veranderen, al is het maar op een kleine manier.
Wat rest is een programma dat, in de woorden van Marta, het best samen te vatten valt met één woord: onverwacht.
Maar hoe klinkt zo’n ontmoeting wanneer de lessen, repetities en gesprekken voorbij zijn en alleen de muziek nog spreekt? Dat lees je in de recensie van het concert: https://klassiek-centraal.be/wanneer-twee-jeugdorkesten-een-stem-worden/
Een interview met dirigent Carlos Miguel Prieto lees je hier: https://klassiek-centraal.be/muziek-is-een-absolute-barometer-van-het-leven-in-gesprek-met-dirigent-carlos-miguel-prieto/
