Op vrijdag 7 augustus kreeg het publiek van Theater aan Zee in Oostende een eerste uitgebreide inkijk in Iedereen Meeuw, een participatieve operaproductie die volgend jaar verder moet uitgroeien tot een volwaardige voorstelling. Het was nadrukkelijk een try-out: geen afgewerkt product, maar een momentopname van een lang creatieproces waarin componist, theatermakers, professionele musici, zangers en spelers met zeer uiteenlopende achtergronden samen zoeken naar wat deze opera kan worden.

Iedereen Meeuw wordt geproduceerd door het Oostendse kunsthuis kleinVerhaal, in samenwerking met een uitgebreid netwerk van organisaties die elk vanuit hun eigen werking mensen bij het project betrekken en begeleiden. Tot die partners behoren onder meer De Figuranten, Wit.h, Tartaren en het Stadskoor Kortrijk. Dat laatste staat onder leiding van dirigent Diederik Glorieux en vormt een belangrijke vocale kracht binnen de productie. De muziek is van Peter Vermeersch, bekend als componist en bezieler van Flat Earth Society. Michiel Soete tekent voor de regie, Fikry El Azzouzi voor het libretto.

Wie bij ‘participatieve opera’ spontaan denkt aan een professionele artistieke kern waarrond vervolgens een groep amateurs wordt verzameld, ziet bij Iedereen Meeuw maar een deel van wat er gebeurt. De productie brengt mensen samen die vanuit zeer verschillende posities deelnemen: sommigen hebben een professionele opleiding als muzikant, zanger of acteur, anderen niet. Sommigen staan al tientallen jaren op podia, anderen betreden een theaterruimte vanuit een sociale organisatie of een koorpraktijk. Maar tijdens de repetities ontstaat niet eenvoudigweg een tegenstelling tussen kunstenaars en deelnemers. Iedereen neemt deel vanuit een eigen deskundigheid, ervaring, stem en aanwezigheid.

Dat maakt de artistieke constructie bijzonder complex. Vermeersch schrijft muziek voor een bont samengesteld ensemble waarin onder meer professionele musici, zangers, koorleden en performers samenkomen. Soete regisseert niet alleen de bewegingen en theatrale situaties, maar grijpt tijdens de repetities ook in op de manier waarop teksten klinken en gezongen worden. De grens tussen muzikale en theatrale regie blijkt daardoor voortdurend beweeglijk. Ook de uiteindelijke vorm van de voorstelling ontstaat niet eerst op papier om daarna door de groep te worden uitgevoerd. Ze ontwikkelt zich in het werken met deze concrete groep mensen.

De try-out maakte duidelijk hoeveel materiaal ondertussen al is opgebouwd. Er is een uitgesproken visuele wereld, er zijn groepsscènes en individuele momenten, gesproken en gezongen tekst, absurditeit, humor en passages waarin iets veel donkerders binnensijpelt. Centraal staat een gemeenschap van wezens die ogenschijnlijk gevangen zit in routines: werken, schoonmaken, uitvoeren wat moet gebeuren en verdergaan. “Alles is wat het is”, klinkt het op een bepaald ogenblik. Het is een zin die bijna banaal lijkt, maar in de context van de voorstelling steeds meer gewicht krijgt.
De personages lijken zich neer te leggen bij een werkelijkheid die nu eenmaal is wat ze is, maar tegelijk ontstaat juist binnen die werkelijkheid beweging, muziek, samenzijn en soms verzet. Dat spanningsveld tussen ondergaan en handelen geeft de voorstelling een bijzondere lading.

Voorlopig is het nog niet duidelijk waar dat alles naartoe leidt. En precies daar ligt wellicht een van de interessantste opdrachten voor het verdere creatieproces. De titel belooft immers dat deze wezens op een of andere manier ‘meeuw’ worden. Tijdens de try-out zagen we een gemeenschap ontstaan en hoorden we haar taal en muziek, maar de mogelijke transformatie die in de titel besloten ligt, blijft nog grotendeels open. Wat betekent het om meeuw te worden? Is het ontsnappen? Zich verheffen boven de omstandigheden? Of juist leren leven met wat niet kan worden veranderd?

Die openheid hoeft in deze fase geen tekortkoming te zijn. Integendeel: een try-out dient juist om zichtbaar te maken waar een voorstelling al een eigen kracht heeft ontwikkeld en waar nog ruimte ligt. Opvallend was vooral hoeveel er al stond. De omvang van de groep, de verschillen tussen de deelnemers en de veelheid aan muzikale en theatrale talen hadden gemakkelijk tot een vrijblijvende collage kunnen leiden. Dat gebeurde niet. Er tekent zich duidelijk een wereld af met eigen wetten, een eigen ritme en een steeds herkenbaarder universum.

Voor een project als Iedereen Meeuw zal de uiteindelijke betekenis bovendien niet alleen liggen in wat het publiek volgend jaar op het podium ziet. Minstens even interessant is hoe die voorstelling tot stand komt. KleinVerhaal en de betrokken partners hebben gekozen voor een langdurig traject (2024-2027) waarin mensen niet voor één productie bij elkaar worden gebracht en vervolgens weer verdwijnen. De artistieke inzet bestaat juist uit het zoeken naar manieren waarop al die verschillende stemmen, lichamen, muzikale vaardigheden en levensgeschiedenissen werkelijk deel kunnen worden van één kunstwerk.

Dat maakt Iedereen Meeuw tot meer dan een opera met een sociale dimensie. De centrale artistieke vraag lijkt veeleer te worden wat er gebeurt wanneer het sociale niet rond het kunstwerk wordt georganiseerd, maar mee bepaalt wat dat kunstwerk kan zijn.

De try-out eindigde als een uitbundig volksfeest. Spelers, koor en orkest zetten het aanstekelijke slotlied “Ik ben een meeuw…” in, en het talrijk opgekomen publiek liet zich graag meenemen en zong mee. Het was een eenvoudig maar bijzonder effectief einde, waarin de grens tussen scène en publiek even vervaagde. De titel van de voorstelling werd zo bijna letterlijk collectief: voor enkele minuten leek iedereen meeuw.