Vanavond stond een indringend War Requiem van Benjamin Britten op de affiche in BOZAR. Een meer toepasselijk moment is nauwelijks denkbaar dan de week van Wapenstilstand. De indrukwekkende falanx muzikanten op het podium – het City of Birmingham Symphony Orchestra met om en bij de 100 musici, een kamerorkest van 12 muzikanten, het CBSO Chorus met bijna 100 zangers, het Trinity Boys Choir en drie solisten – bracht een overweldigende uitvoering van dit monumentale werk.
Het was alweer even geleden dat ik zo intens naar het War Requiem had geluisterd. Het zal jullie niet verwonderen, maar met mijn achtergrond in het Antwerps Kathedraalkoor was dit opnieuw een stevige trip down memory lane. Ik herinner me nog bijzonder goed hoe we, ook in deze periode van het jaar, na de lessen de bus indoken om ergens ten velde in Nederland de knapenkoorpartij te vertolken. Twee weken lang, quasi elke avond. Daar kan je vandaag alleen maar van dromen.
De teksten kwamen binnen. Harder en dieper dan vroeger. Ondertussen zijn we dertig à veertig jaar wijzer, ben ik vader geworden en leven we in een tijd waarin dictators oorlogen ontketenen aan onze Europese drempel en andere would-be leiders zonder veel scrupules conflicten aanwakkeren en hele volkeren uitmoorden. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat de woorden van Wilfred Owen, de Engelse dichter die zelf aan het front vocht en op 4 november 1918 sneuvelde, amper een week voor de Wapenstilstand, vandaag nog bijzonder relevant zijn. Zijn gedichten zijn geen heroïsche lofzang op de oorlog, maar een rauwe, persoonlijke getuigenis van wat hij aan het front meemaakte. Britten verweefde negen van zijn gedichten op meesterlijke wijze met de Latijnse teksten van de katholieke dodenmis.
Net die confrontatie tussen beide tekstwerelden maakt het werk zo bijzonder. De Latijnse liturgie bidt voor de overledenen, terwijl Owen ons confronteert met de rauwe realiteit van de soldaat. Een van de aangrijpendste voorbeelden vinden we in het Offertorium, waar Britten het Bijbelse verhaal van Abraham en Isaak tegenover Owens gedicht The Parable of the Old Man and the Young plaatst. In de Bijbel wordt Isaak op het laatste moment gespaard. Bij Owen gebeurt dat niet: Abraham doodt zijn zoon toch. Een bijzonder wrange verwijzing naar de jonge generatie soldaten die door hun leiders naar het front werd gestuurd en daar massaal het leven liet. Het Bijbelse offerverhaal wordt zo een aanklacht tegen het zinloze offer van een hele generatie.
Mocht de grote Britten vandaag nog leven, dan zou hij zich wellicht terecht afvragen of we dan werkelijk niets geleerd hebben en of zijn compositie enig nut heeft gehad. Het antwoord kennen we helaas.
Een overweldigende muzikale ervaring
Laat me beginnen bij het symfonische koor. Wat een dictie, uitdrukking en zeggingskracht! Vooral in de zachte en tedere passages was het niveau indrukwekkend. Het Lacrimosa, in dialoog met de fantastische sopraan Olga Peretyatko, die zich vlak voor het koor opstelde, was daarvan een prachtig voorbeeld.
Soms miste ik wel de grootse uithalen en de krachtige, bijna verpletterende sound waarvoor Britten in zijn partituur alle ruimte laat. Bij het Tuba mirum, waar blazers, slagwerk en koor een indrukwekkend muzikaal samenspel aangaan, kwam die kracht gelukkig helemaal tot uiting. Goosebumps!
Zoals Britten het oorspronkelijk bedoeld had, worden de twee mannelijke hoofdrollen vertolkt door een Engelse tenor en een Duitse bariton. Een bewuste keuze met een symbolische betekenis: twee naties die tijdens de oorlog tegenover elkaar stonden, samen op één podium. Britten wilde oorspronkelijk bovendien een Russische sopraan aan dat symbolische drieluik toevoegen. De drie oorspronkelijke solisten waren Peter Pears, Dietrich Fischer-Dieskau en Galina Vishnevskaya. Die laatste kreeg van de Sovjetautoriteiten overigens geen toestemming om aan de première deel te nemen.
Christian Gerhaher heeft op mij een enorme indruk gemaakt. Deze Duitse bariton ademde de muziek. Zijn interpretatie bewoog voortdurend tussen uiterste ontroering, ingehouden verdriet en momenten van grootse energie en woede. Gerhaher deed iets wat ik bijzonder graag zie: hij kroop in de muziek en werd wat hij zong. Zijn lichaam en ziel werden als het ware een spiegel van Brittens compositie. Dat was bijzonder krachtig!
Zijn interpretatie van bijvoorbeeld Bugles sang was zonder twijfel een van de beter die iok ooit gehoord heb.
Ook tenor Andrew Staples, die zijn partij quasi uit het hoofd zong, creëerde diezelfde intense atmosfeer. Samen vormden ze een bijzonder sterke combinatie. Hun samenspel werkte als een katalysator op de momenten waarop hun stemmen elkaar vonden. Een eerste absoluut hoogtepunt was de passage:
“When lo! an angel called him out of heaven,
Saying, Lay not thy hand upon the lad,”
De gelaagdheid van de tekst kwam ook visueel prachtig tot uiting in de interactie tussen Gerhaher en Staples. Bij momenten was het zo ontroerend en pakkend dat de ogen vochtig werden. Onwillekeurig gingen mijn gedachten naar de ellende, de slachtoffers en de doden van vandaag, in Oekraïne en Rusland.
Het Hostias et preces dat daarop volgde, was minstens even pakkend. De partij werd gezongen door de jongens van het Trinity Boys Choir. Hun stemmen klonken tegelijk hemels en een tikkeltje rough on the edges. Maar goed, Britten vroeg niet voor niets een knapenkoor. De jongens kweten zich uitstekend van hun taak, daar in de coulissen van BOZAR. En ik betrapte mezelf erop dat ik de partij nog woord voor woord kon meezingen!
Een dirigent die de partituur doorgrondt
Dirigent Kazuki Yamada leidde het geheel met vaste hand en bijzonder veel vuur. Zijn indicaties waren helder en precies. Het was overduidelijk dat hij de partituur volledig geïnternaliseerd had en niet alleen technisch beheerste, maar ook ten volle begreep. Hij hield de verschillende muzikale werelden – het grote orkest en koor, het kamerorkest en de solisten, het jongenskoor – mooi in balans en bouwde de dramatische spanningsbogen overtuigend op.
Een bijzonder treffend detail was de manier waarop hij na de laatste maten de stilte bijna een volle minuut wist vast te houden, vooraleer het applaus mocht losbarsten. Een sterk bewijs van zijn inzicht in het werk. Hij begreep dat deze compositie niet vraagt om een onmiddellijke ontlading in applaus. De laatste maten brengen een moment van verstilling, maar lossen de fundamentele vragen die Britten stelt niet op. Die stilte gaf het publiek de tijd om de muziek en haar boodschap te laten bezinken. Een bijzonder gepaste afsluiting van een avond die uitnodigde tot reflectie en bezinning.
BOZAR was eerst!
Het publiek was dolenthousiast. Een minutenlange staande ovatie leek maar niet te willen eindigen en werd uiteindelijk pas afgerond toen de artiesten het publiek met een laatste wuivende groet bedankten.
Wat een intense avond! Meteen ook een indrukwekkende start van een tournee die het gezelschap nog naar Luxemburg, Luzern en Wenen brengt.