Wat kan muziek-maken betekenen in een gevangenis of detentiecentrum? Welke ruimte kan ontstaan wanneer mensen die een groot deel van hun vrijheid verloren hebben samen zingen, spelen, componeren of muziektheater maken? En hoe kunnen we proberen te begrijpen wat daar gebeurt, zonder de betekenis van zulke praktijken te overschatten of te romantiseren?
Op 12 en 13 november brengt het onderzoekersnetwerk SIMM in Gent een internationale groep onderzoekers samen die zich vanuit heel verschillende contexten met deze vragen bezighouden. Ze komen uit Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Brazilië, India, Noorwegen, Duitsland, Australië, Canada, Nederland, Italië en België. Twee dagen lang leggen ze hun onderzoek en ervaringen naast elkaar tijdens het 13de SIMM-onderzoeksseminar, ditmaal georganiseerd in samenwerking met de Leerstoel Jonet van de Universiteit Gent.
Bijzonder aan deze groep is dat alle deelnemende onderzoekers zelf betrokken zijn bij muziekpraktijken in gevangenissen of andere detentieomgevingen. Ze bestuderen deze praktijken dus niet uitsluitend van buitenaf. Hun onderzoek groeit mede vanuit hun eigen betrokkenheid bij het werk en bij de mensen met wie ze er samenwerken.
Op vrijdag 13 november van 17u tot 19u stellen ze in De Krook in Gent enkele van de belangrijkste vragen, inzichten en spanningsvelden die tijdens deze twee dagen naar boven kwamen voor aan een ruimer publiek. De presentatie gebeurt in het Engels en is gratis toegankelijk.
Wat kunnen we ervan leren?
SIMM organiseert sinds enkele jaren kleine internationale onderzoeksseminars rond thema’s die belangrijk zijn voor onderzoek naar de rol die muziek-maken kan spelen in sociale projecten. Ze verschillen bewust van klassieke academische congressen. Er worden geen opeenvolgende lezingen gehouden waarbij onderzoekers gedurende twintig minuten hun eigen onderzoek presenteren om daarna weer plaats te maken voor de volgende spreker.
Een kleine groep onderzoekers brengt twee of drie dagen samen door. Ze leren elkaars onderzoek en praktijken kennen, stellen elkaar vragen, vergelijken situaties en proberen vooral te ontdekken wat zichtbaar wordt wanneer ervaringen uit zeer verschillende maatschappelijke en culturele contexten naast elkaar worden gelegd.
Dat lijkt bij een onderwerp als muziek in detentie bijzonder belangrijk. Een gevangenis in België is niet dezelfde werkelijkheid als een gevangenis in Brazilië, India of Noorwegen. De juridische systemen verschillen, de materiële omstandigheden verschillen, de plaats die muziek en kunst binnen gevangenissen krijgen verschilt, en ook maatschappelijke ideeën over straf, herstel en re-integratie lopen sterk uiteen.
Toch blijken mensen die binnen deze omgevingen met muziek werken vaak met vergelijkbare vragen geconfronteerd te worden.
Wat gebeurt er bijvoorbeeld wanneer mensen samen muziek maken in een omgeving waarin hun autonomie per definitie sterk beperkt is? Kan een artistieke praktijk tijdelijk andere relaties mogelijk maken tussen mensen die in het dagelijkse gevangenisleven vooral als gedetineerde, bewaker, therapeut, sociaal werker of kunstenaar tegenover elkaar staan? En wat blijft er van dergelijke ervaringen over wanneer een workshop, repetitie of voorstelling voorbij is?
Onderzoeken wat je zelf mee vormgeeft
Dat alle onderzoekers die aan het seminar deelnemen ook zelf in deze muziekpraktijken actief zijn, maakt de ontmoeting extra interessant. Hun positie is immers niet die van de afstandelijke waarnemer die een gevangenis binnenstapt, gegevens verzamelt en vervolgens weer vertrekt.
Ze kennen de dagelijkse praktijk, de mogelijkheden ervan, maar ook de beperkingen en frustraties. Ze weten wat het betekent wanneer een geplande activiteit plots niet kan doorgaan, wanneer institutionele regels botsen met artistieke processen of wanneer het opbouwen van vertrouwen veel meer tijd vraagt dan een projectstructuur toelaat.
Die betrokkenheid roept tegelijkertijd methodologische en ethische vragen op. Hoe onderzoek je een praktijk waarvan je zelf deel uitmaakt? Welke zaken worden juist dankzij die betrokkenheid zichtbaar? En voor welke andere aspecten dreig je misschien blind te worden omdat je zo nauw bij het proces betrokken bent?
Precies daarom is de vergelijking tussen onderzoekers uit verschillende landen en praktijken zo waardevol. De vanzelfsprekendheden van de ene context kunnen door iemand die vanuit een heel andere realiteit kijkt plots opnieuw bevraagd worden.
Muziek binnen een sterk begrensde werkelijkheid
Wie spreekt over muziek-maken binnen sociale projecten komt gemakkelijk terecht bij grote woorden: verbinding, inclusie, empowerment, welzijn, transformatie. Het zijn begrippen die vaak gebruikt worden wanneer kunst een maatschappelijke rol krijgt toegeschreven.
Maar juist een gevangenis dwingt ons misschien om voorzichtiger met zulke begrippen om te gaan.
Een muziekproject heft de realiteit van detentie niet op. Het verandert de machtsverhoudingen binnen een gevangenis niet zomaar. Het lost de problemen waarmee iemand vóór of na zijn detentie geconfronteerd wordt evenmin op. En kunstenaars of musici kunnen geen verantwoordelijkheden overnemen die bij justitie, welzijnswerk of politiek liggen.
Dat betekent echter niet dat wat er tijdens zo’n artistiek proces gebeurt onbelangrijk is.
Misschien moeten we de mogelijke betekenis ervan juist zoeken in kleinere en concretere ervaringen. In de mogelijkheid om gehoord te worden. Om iets te maken waarvan je vooraf niet wist dat je het kon maken. Om voor even niet uitsluitend benaderd te worden vanuit het feit dat je gedetineerd bent. Om samen met anderen aan iets gemeenschappelijks te werken. Of om opnieuw een vorm van initiatief te ervaren in een omgeving waarin bijzonder veel voor jou wordt bepaald.
Het onderzoek probeert precies zulke processen beter te begrijpen, zonder vooraf te besluiten wat muziek-maken zou moeten bewerkstelligen.
Hoe weten we wat een muziekpraktijk teweegbrengt?
Daarmee komen we bij een andere vraag die tijdens het seminar centraal staat: hoe kunnen we eigenlijk onderzoeken wat er in dergelijke praktijken gebeurt?
Wie bepaalt bijvoorbeeld welke verandering betekenisvol is? De onderzoeker, de kunstenaar, de gevangenisdirectie, de organisatie die het project financiert – of in de eerste plaats de gedetineerden zelf?
En wat gebeurt er wanneer organisaties of financiers vooraf bepaalde resultaten verwachten? Hoe vermijden onderzoekers dat ze vooral bevestigen wat kunstenaars, organisaties of beleidsmakers graag over de kracht van kunst willen horen?
Ook de positie van de kunstenaar roept vragen op. Is een musicus die in een gevangenis werkt in de eerste plaats kunstenaar, of wordt van hem of haar tegelijk een sociale of zelfs therapeutische rol verwacht? Hoe verhoudt artistieke kwaliteit zich tot participatie? Wie bepaalt wat artistieke kwaliteit in zo’n context betekent? En wat betekent artistieke vrijheid binnen een instelling waar veiligheid, controle en regelgeving voortdurend aanwezig zijn?
Het zijn vragen waarop geen eenvoudige en al helemaal geen universele antwoorden bestaan. Juist daarom kan het zinvol zijn ervaringen uit zeer verschillende delen van de wereld met elkaar te confronteren.
SIMM: muziek-maken binnen sociale projecten onderzoeken
SIMM startte haar activiteiten in 2015 in Gent, en ontstond in 2017 als internationaal onderzoeksnetwerk rond de vraag welke rol muziek-maken kan spelen binnen sociale projecten.
Het uitgangspunt is daarbij niet dat muziek per definitie een positieve sociale impact heeft. Interessanter is te onderzoeken wat er werkelijk gebeurt wanneer muziek-maken een plaats krijgt binnen complexe sociale situaties: onder welke omstandigheden kunnen betekenisvolle processen ontstaan, voor wie zijn ze betekenisvol, en waar liggen ook de beperkingen en tegenstrijdigheden?
SIMM brengt daarvoor onderzoekers uit verschillende disciplines en landen samen en zoekt nadrukkelijk het gesprek met de artistieke praktijk. Naast een podcast, publicaties en internationale SIMM-posia, organiseert het netwerk regelmatig kleinschalige onderzoeksseminars waarin een beperkt aantal onderzoekers gedurende enkele dagen intensief rond één thema werkt.
Het seminar in Gent is het dertiende in deze reeks en het tweede dat volledig gewijd is aan muziek-maken in gevangenissen en andere detentie-omgevingen.
Samenwerking met de Leerstoel Jonet
Dit onderzoeksseminar wordt georganiseerd in samenwerking met de Leerstoel Jonet (www.cesamm.eu) aan de Universiteit Gent. Ook binnen deze leerstoel staat de relatie tussen artistieke praktijk, onderzoek en maatschappelijke context centraal.
De Leerstoel Jonet wil onderzoek stimuleren naar de manieren waarop muziek en andere kunstpraktijken een rol kunnen spelen in sociale en maatschappelijke contexten. Daarbij wordt geprobeerd om de afstand tussen academisch onderzoek en de concrete praktijk zo klein mogelijk te houden: kunstenaars en organisaties beschikken immers zelf over kennis die in een uitsluitend academische benadering gemakkelijk buiten beeld blijft.
De structurele samenwerking tussen SIMM en de Leerstoel Jonet maakt het tegelijk mogelijk om internationale onderzoekservaringen te verbinden met ontwikkelingen in Vlaanderen en België. Ook hier bij ons bestaan verschillende muziek- en kunstprojecten in gevangenissen en detentiecontexten. De internationale vergelijking kan helpen om anders naar die eigen praktijken te kijken.
Van besloten seminar naar publiek gesprek
Na twee dagen intensieve uitwisseling willen ze de deuren daarom openzetten.
De publieke bijeenkomst op vrijdagavond 13 november wordt geen opeenvolging van presentaties van afzonderlijke onderzoeksprojecten. Samen met Silke Marynissen, onderzoekster aan de Vrije Universiteit Brussel en zelf actief rond artistieke praktijken in detentie, zullen in een korte presentatie een aantal van de belangrijkste vragen, inzichten en spanningsvelden uit de gesprekken naar voren gehaald worden.
Wat hebben onderzoekers uit deze verschillende contexten bij elkaar herkend? Waar blijken hun ervaringen juist sterk uiteen te lopen? Welke aannames over wat muziek-maken binnen een gevangenis kan betekenen, werden bevestigd of juist ter discussie gesteld? En welke vragen verdienen verder onderzoek?
Daarna willen ze vooral in gesprek gaan met het publiek.
De initiatiefnemers hopen daarom niet alleen onderzoekers te verwelkomen, maar ook kunstenaars en musici die zelf in gevangenissen werken, medewerkers van culturele en sociale organisaties, mensen uit de wereld van justitie en welzijn, studenten en iedereen die geïnteresseerd is in wat kunst kan betekenen binnen een omgeving waarin vrijheid zo fundamenteel begrensd is.
Misschien ligt de waarde van zo’n internationale ontmoeting uiteindelijk niet in het vinden van één antwoord op de vraag wat muziek in detentie kan betekenen. Interessanter is wellicht dat mensen die dagelijks in deze praktijken staan hun ervaringen en onderzoek naast elkaar leggen en ons daardoor helpen betere vragen te stellen: over wat kunstenaars daar doen, over wat deelnemers ervaren, over wat onderzoek zichtbaar kan maken – en ook over wat we van muziek-maken niet mogen verwachten.
Praktisch
Muziek in detentie – publieke presentatie na afloop van het 13de SIMM-onderzoeksseminar
Vrijdag 13 november 2026, 17u–19u
De Krook, Miriam Makebaplein 1, 9000 Gent
Presentatie: Silke Marynissen (Vrije Universiteit Brussel) en Lukas Pairon (SIMM & Leerstoel Jonet)
De presentatie gebeurt in het Engels.
Deelname is gratis.