Franz Liszt (1811–1886) liet zich zijn hele leven inspireren door literatuur, beeldende kunst en filosofie. De Divina Commedia van Dante Alighieri (1265–1321) hield hem bijzonder bezig. In 1837 ontstond een eerste versie van het pianowerk dat later bekend werd als de Dante-sonate. De definitieve versie, Après une lecture du Dante, dateert van 1849. Al in 1839 had Liszt bovendien de wens uitgesproken om een groter werk op basis van Dantes epos te schrijven. Die ambitie kreeg uiteindelijk gestalte in de Dante-symfonie, waaraan hij in 1855 en 1856 werkte.
Liszt wilde aanvankelijk drie delen componeren, naar de verschillende stadia van Dantes reis: Inferno, Purgatorio en Paradiso. Uiteindelijk liet hij het afzonderlijke deel over het paradijs vallen en besloot hij de symfonie af te sluiten met een Magnificat voor vrouwen- of jongenskoor.
Een helse opening
Het eerste deel, Inferno, opent met een dreigende introductie. Vervolgens zetten de blazers een streng, onheilspellend thema in, dat verwijst naar de inscriptie boven de toegangspoort tot de hel: ‘Lasciate ogni speranza, voi ch’entrate!’ – Laat alle hoop varen, gij die hier binnentreedt.
De orkestratie is indrukwekkend in haar verscheidenheid. De scherp geaccentueerde blazers roepen meteen een wereld van onheil en ontreddering op, terwijl de strijkers zich in beweeglijke figuren om hun klank heen wentelen. Dirigent Gergely Madaras bouwt de spanning zorgvuldig op en laat het noodlot steeds nadrukkelijker voelbaar worden. Het OPRL volgt hem met grote precisie. De krachtige koperblazers en het slagwerk geven de passages extra gewicht, terwijl de sterke contrasten in dynamiek de muzikale ontwikkeling ondersteunen.
Tegenover die onrust plaatst Liszt geregeld lyrische momenten. Een van de aangrijpendste verwijst naar Paolo en Francesca, de twee geliefden die Dante en Vergilius in de hel ontmoeten. De zangrijke melodieën geven hun tragische liefdesgeschiedenis een menselijke dimensie. Madaras laat het orkest hier een heel andere kant tonen: de harp komt mooi op de voorgrond, in samenspel met de houtblazers. Hun klankkleuren vullen elkaar aan en de harpglissandi versterken de ingetogen sfeer. Wanneer het liefdesmotief opnieuw opduikt, blijft de lyriek omgeven door de onrust die dit deel beheerst.
Ook in de daaropvolgende passages toont Madaras gevoel voor de afwisseling tussen heftigheid en verstilling. Een vinnig motief met scherpe accenten mondt uit in een nieuwe spanningsopbouw. De fluitlijn die zich vervolgens aan de dreigende sfeer lijkt te onttrekken, klinkt bijzonder licht en precies. Wanneer het onheilspellende materiaal uit het begin terugkeert, wordt de spanning opnieuw opgevoerd. Madaras houdt de grote lijn vast en zorgt ervoor dat de verschillende contrasten binnen dit omvangrijke deel hun dramatische betekenis behouden.
Van het vagevuur naar het licht
In het Purgatorio maakt de heftigheid van het eerste deel plaats voor een meer contemplatieve sfeer. Madaras laat het nieuwe deel mysterieus beginnen, met opnieuw een belangrijke rol voor de harp en de houtblazers. De orkestratie wordt transparanter en de afzonderlijke instrumentale lijnen krijgen meer ruimte. De overgang van de beklemming van de hel naar de hoopvollere sfeer van het vagevuur komt in deze uitvoering mooi tot uiting.
Centraal in het deel staat een fuga, ingezet door de altviolen en doortrokken van melancholie. Wat begint als een ingetogen gedachte, groeit geleidelijk uit tot een krachtige, bijna processieachtige beweging. Het orkest geeft de fuga een voortstuwend karakter, zonder de aanvankelijke weemoed uit het oog te verliezen. Vooral de donkere klank van de cello’s verleent deze passage diepte. De muzikale intensiteit neemt geleidelijk toe, waarna de rust van het begin terugkeert.
Zonder onderbreking vloeit het Purgatorio over in het Magnificat. Voor deze afsluiting koos Liszt de eerste twee verzen van de lofzang van Maria. De vrouwenstemmen van het Chœur Symphonique de Namur krijgen hier een belangrijke rol. Hun intrede brengt een nieuwe klankwereld met zich mee, waarin de stemmen zich vermengen met lichte orkestrale kleuren. De harpen dragen bij aan de etherische sfeer, terwijl koor en orkest samen naar een stralend, maar beheerst slot toewerken. De oorspronkelijke slotversie eindigt niet in een overweldigende climax, maar trekt zich geleidelijk terug in een pianissimo. Juist die terughoudendheid geeft het einde zijn karakter.
BIS voegt aan deze opname ook een alternatieve slotversie toe. Daarin wordt de afsluiting uitgebreid met extra georkestreerde maten en een herneming van het Hallelujah-motief. Het verschil tussen beide versies is aanzienlijk: tegenover het verstilde einde staat een uitbundiger, triomfantelijk besluit. Het is interessant om beide benaderingen naast elkaar te horen, al vind ik de ingetogen versie uiteindelijk het meest overtuigend.
Een onverwachte epiloog
Het programma eindigt met The Black Gondola, de orkestratie die de Amerikaanse componist John Adams (°1947) maakte van Liszts La lugubre gondola II. Liszt schreef de oorspronkelijke pianomuziek in zijn late periode, tijdens een verblijf in Venetië bij Richard Wagner. De compositie kreeg achteraf een bijzondere betekenis door Wagners overlijden in diezelfde stad in februari 1883. Adams gaf Liszts pianowerk een orkestrale gedaante, waarbij hij het ingetogen en donkere karakter ervan wist te bewaren.
In de bewerking van Adams krijgt Liszts late pianomuziek een eigen orkestrale dimensie, zonder dat het introverte karakter verloren gaat. Madaras kiest met het OPRL voor een ingetogen benadering. De wiegende beweging die aan de muziek ten grondslag ligt, blijft voortdurend voelbaar. De strijkers krijgen een warme klank, die goed aansluit bij het beschouwende karakter van de muziek. De harp geeft de orkestklank een ijle glans, terwijl hoorn en houtblazers de melodische lijnen verder inkleuren. Madaras houdt de verschillende instrumentale lagen zorgvuldig in evenwicht en bouwt in het middengedeelte de spanning geleidelijk op. De klank verdicht zich en de muziek wint aan intensiteit, zonder haar melancholische grondtoon te verliezen. Na deze bewogen passage keert de aanvankelijke rust terug en lijkt de muziek bijna geruisloos op te lossen.
Dit is een passende epiloog bij de Dante-symfonie. Waar Liszt daarin met een groot orkest de tocht door hel en vagevuur verklankt, vraagt The Black Gondola om veel meer terughoudendheid. Madaras en het OPRL tonen ook in die beschouwende klankwereld hun affiniteit met Liszts muziek.
Een overtuigende afsluiting van het Liszt-project
Met deze uitgave ronden Gergely Madaras en het Orchestre Philharmonique Royal de Liège hun Liszt-project bij BIS af. Na de Faust-symfonie vormt ook deze opname van de minder vaak uitgevoerde Dante-symfonie een waardevolle toevoeging aan de discografie. De combinatie met Adams’ orkestratie geeft het programma bovendien een interessante extra dimensie.
De opnamekwaliteit is uitstekend en laat de rijkdom van Liszts orkestratie goed tot haar recht komen. Madaras en het OPRL brengen een werk tot leven waarin Liszts verbeeldingskracht zowel in haar meest dramatische als in haar meest contemplatieve gedaante tot uiting komt.
