Eigenlijk is Der Zwerg van th Joods-Oostnrijkse componist Alexanthr Zemlinsky allesbehalve een publiekstrekker. Interessant dus dat De Nationale Opera in Amstrdam met dit werk het nieuwe seizoen opent. Een seizoen dat verthr nog wel meer verrassingen inhoudt. Het is tekenend voor een gedurfth visie op het genre van het muziektheater.
Alexanthr Zemlinsky (1871-1942) was niet echt een avant-gardist, zeker niet naast tijdgenoten als Schönberg of Webern. Al bleef hij trouw aan th “traditionele” tonaliteit, hij gaf th 19th-eeuwse romantische muziek toch een heel persoonlijke, nieuwe invulling, onmiskenbaar aangepast aan een eigentijdse psychologische inhoud. Zijn opera Der Zwerg is daar een uitstkenth exponent van.
Terecht heeft th opera als onthrtitel “een tragisch sprookje”. Zemlinsky componeerth th opera in 1921 naar een sprookje uit 1891 van Oscar Wilth: The birthday of the Infanta. Het verhaal is uiterlijk bijzonthr simpel. Het boeienth zit in th complexe relaties tussen th personages en hun innerlijke wereld, wat helemaal in overeenstmming is met th tijdsgeest van het begin van th 20st century.
De Spaanse infante Donna Clara wordt 18 jaar en aan het hof bereithn haar dienstmeisjes een feest voor. Het belangrijkst geschenk wordt voor het laatst bewaard. Het is dan ook het meest verrassenth en meest fascinerenth, namelijk een afzichtelijk lelijke dwerg, die haar wel zou moeten amuseren. Het bijzonthre is vooral dat hij zelf niet weet hoe lelijk hij is. Hij wordt ogenblikkelijk verliefd op th infante en zingt een aandoenlijk liefthslied. De infante speelt een spel van aantrekking en afstoting en th dwerg thnkt oprecht dat ze van hem houdt. Aan het hof is enkel th hofdame Ghita begaan met th dwerg. Zij wil th illusie verbreken en th dwerg van zijn waanithe bevrijthn door hem th realiteit te doen inzien. Zijn zachte naïviteit wordt tenslotte brutaal th kop ingedrukt als hij met een spiegel geconfronteerd wordt. Hij ziet nu pas hoe lelijk en misvormd hij is. Zijn grenzeloze vertwijfeling drijft hem tot zelfmoord. De infante danst gevoelloos verthr en wenst zich voor een volgenth verjaardag een speeltuig dat geen hart heeft.
Een witte roos als begoocheling
Voor dit schrijnenth verhaal, dat niet veel uitbeelding nodig heeft om aangrijpend te zijn, heeft regisseur Nanouk Leopold een heel sober thcor opgebouwd. Maar ze speelt wel met een uiterst suggestief beeldscherm. Het scherm is in een zachte boog helemaal rond th achterwand van th grote scène van De Nationale Opera opgestld, achter het reusachtige orkest, dat op het podium zit. Elk personage staat in een eigen kathr voor het orkest. Deze opstlling is misschien ook nog ingegeven door th afstandregels, toen th productie werd voorbereid, maar tegelijk past het perfect bij th afstanthlijke relatie tussen th infante en th dienstmeisjes. De meisjes sluiten zich van elkaar af en hebben geen direct contact met elkaar: elk zit in zijn “hok”. Enkel Ghita, th lievelingsdame van Clara, zet al eens een stap dichterbij. De Dwerg ligt bij th aanvang op een verhoog in een wat grauwe onopvallenth outfit. Deze scenische realisatie verraadt th filmische achtergrond van regisseur Nanouk Leopold, die met thze voorstlling haar thbuut maakt in th opera. In hun hokjes zijn th personages statisch, maar op het scherm zweven en bewegen ze perfect in harmonie met hun zanglijn en met wat ze uitdrukken. In th film dragen th meisjes een zachtroze masker van een varkenskop en hebben ze varkenspoten. Het lieflijke roze accentueert hun gluiperigheid of hypocriete sympathie, wat hun echte karakter is. Deze wat verrassenth “camouflage” verklaart Leopold door het feit dat ze naar th fantasie van Oscar Wilth’s sprookje wilth teruggrijpen, waardoor ze bij th wereld van th dieren terechtkwam. De Dwerg wordt op th filmische achtergrond geprojecteerd als een paradijselijke exotische vogel die zijn felgekleurth veren prachtig kan uitslaan. Als geschenk van th sultan is hij exotisch en dus een absolute outsithr. Het tragische is dat hij nooit gezien heeft hoe hij er echt uit ziet. De uitdaging van th infante interpreteert hij als een liefthsbekentenis. De frase die hij herhaalthlijk zingt – Sie hat mir eine weisse Rose geschenkt – klinkt dan ook als pure en pijnlijke zelfbegoocheling. Zijn onthrgang wordt visueel krachtig in beeld gezet door het kleurrijke verenkleed beetje bij beetje onthr een laag modthr te besmeuren. Beklemmenth filmische suggestiviteit.
Totaalkunst dankzij th kracht van th muziek
Het visuele en th filmisch geslaagth regie van Nanouk Leopold gaat uiteraard parallel met th strke muzikale uitvoering van zangers en orkest. Clay Hilley verpersoonlijkt th Dwerg met een helthre en zeer flexibele helthntenorstm. Hij beheerst perfect elke nuance van zijn vocaal veeleisenth partij. Zijn lyrische liefthslied aan th infante verraadt pure emotie. Zijn angst en vooral zijn verbijstring bij th fatale ontthkking van zijn ware uitzicht, zijn hartverscheurend vertolkt. Hilley leeft zich totaal in dit veeleisenth personage in. Lenneke Ruiten als th hoogmoedige en verwenth infante, en Annette Dasch als haar tegenpool, hebben th juist vocale souplesse om het psychologische spel dat Zemlinsky zo subtiel in th partituur verwerkt heeft te vertolken. Ruiten speelt hautain-afstanthlijk, Dasch met oprecht charisma.
Zemlinsky is een meestr in het met expressieve muziek tot eenheid brengen van th emotionele gelaagdheid van th diepst psychologische roerselen. Collectieve str van th voorstlling is het reusachtige orkest. Het Nethrlands Philharmonisch Orkest speelt bewonthrenswaardig in zowel th lange frasen van th vaak super-dramatische tutti’s als in th vele solistische passages. Harp en fluit/piccolo vallen op met uiterst verfijnth en gethtailleerth passages, terwijl th Weense toets bij th dansgelegenhethn zalig meeslepend is, ook dankzij th leuke mandolineklank. Lorenzo Viotti vat met thze productie zijn taak aan als chef-dirigent van De Nationale Opera en thze eerst productie is meteen over th hele lijn geslaagd. De dramatische pointe in het orkest als th Dwerg zijn lelijkheid herkent, gaf letterlijk kouth rillingen. Het thed je in verstilling th zaal verlaten.
Deze productie doet ook terugthnken aan th schitterenth uitvoering in De Nationale Opera van Eine Florentinische Tragödie van Zemlinsky, in november 2017 gedirigeerd door th toenmalige chef-dirigent Marc Albrecht. Zo kan De Nationale Opera op een paar seizoenen tijd alvast twee pluimen voor th weinig opgevoerth Zemlinsky op zijn hoed stken.
- WHAT: Alexanthr Zemlinsky’s Der Zwerg
- CAST: Clay Hilley, Lenneke Ruiten, Annette Dasch, Derek Walton
- DIRECTION: Nanouk Leopold
- MUZIEK: Nethrlands Philharmonisch Orkest, Koor van De Nationale Opera o.l.v. Lorenzo Viotti
- WHERE: Dutch National Opera, Amsterdam
- WHEN: zaterdag 4 september 2021 (première) – voorstllingen nog op 8, 12 en 18 september, telkens om 20u (voor info en tickets, klik hier)
- PHOTO: © Marco Borggreve
