We trokken op muziekreis naar de minder bekende Tsjechische stad Brno voor een minder bekend festival, dat de naam draagt van Leos Janáček. Hij woonde er vijftig jaar en om de twee jaar eren ze daar hun componist met een internationaal festival. Dit jaar voor de tiende keer. Voor die jubileum editie stonden al zijn opera’s gepland. En dat zijn er negen. Drie – en niet van de minste- konden we bijwonen: Katya Kabanova, De zaak Makropulos en Uit het dodenhuis. En dat was ronduit een indrukwekkende ervaring: muzikaal, orkestraal en scenisch.
Geboren (1854) een eind buiten Brno in een armoedig gezin van 14 kinderen was Janáček de negende. Toen hij elf was stuurde zijn muzikaal begaafde vader zijn muzikaal begaafde zoon als koorknaap naar Brno, die zich daar verder vervolmaakte in de muziek. Het was een goede keuze want, samen met Dvořák en Smetana werd Janáček een van de grote Tsjechische componisten.
Onze eerste opera-avond was Katya Kabanova. Wie meereist met de muziekreisorganisatie Cimarosa kan altijd rekenen op een prima muzikale gids. Het was verteller eerste klas en KU Leuven musicoloog Pieter Bergé. En je krijgt er dan natuurlijk altijd zijn stevige analyses, bevattelijke uitleg en bondige samenvattingen bij. En dat is wel nodig bij die soms toch complexe plots van Janáčeks opera’s. “Soms wil ik zo vrij als een vogel zijn. Daar droom ik van” zingt Katya Kabanova. Maar dat zal haar niet lukken, levend in een verstikkend milieu met een schoonmoeder die alle geldige traditionele sociale normen streng bewaakt. Getrouwd leeft ze met een verboden verlangen, maar meteen ook met een diep schuldgevoel. Kan ze toegeven aan haar ware liefde? En, twijfelend, doet ze het. Met een lofzang op het natuurschoon van de Wolga opent de opera. Maar je voorvoelt meteen het tragische einde, de rivier wordt haar dood, haar zelfmoord. Het is haar enige ontsnappingsroute uit het keurslijf waarin ze geprangd zit. Het is de schitterende Amerikaanse sopraan Corinne Winters die (in het Tsjechisch!) deze indringende lyrische vocalise van Katya zingt. Met een tergend traag lopend videobeeld op de achtergrond vol bloeiend natuurschoon begeleidt de Poolse regisseur Krzysztof Warlikowski haar heilloze tocht naar de oevers van de dodelijke Wolga rivier.
Tweede Janáček opera, De Zaak Makropulos. Onmogelijk om de plot na te vertellen, maar de boodschap moet duidelijk zijn. Hoe gaan we om met ouderdom, hoeveel levens leven we ondertussen en hoe goed en hoe slecht doen we dat. Dit alles allegorisch vervat in het verhaal van Emilia Marty, alias o.a. Elina Makropulos. Haar vader-alchemist, op zoek naar een levenselixir dacht een formule gevonden te hebben voor zo’n drankje. Zijn dochter was proefkonijn en dronk het. En dat is ondertussen 337 jaar geleden en ze is nu al zo oud geworden. Uitgeput overschouwt ze haar verleden, haar vele gedaanten die ze moest aannemen, ontmoet al haar vroegere lieven, maar bleef altijd eenzaam achter. Ze realiseert zich dat alleen een grens aan dat eeuwige leven dat leven gelukkig kan maken. Het willen vereeuwigen bleek voor haar een vloek. En ze aanvaardt haar dood. De gerechtszaak, onder haar naam aangespannen, gaat over de erfenis en het terugvinden of in bezit nemen van die toverformule. Die zoektocht en de zaak eindigen tenslotte definitief wanneer niemand na haar wedervaren nog die formule wil om er een levenselixir mee te brouwen. De hele opera lijkt een liefdesode aan het leven maar het leven vereeuwigen heeft geen zin. En met die toch wat melancholische muziek van Janáček beseft ze eigenlijk dat over zo'n tijdsspanne gemeten niemand echt goed is, niemand echt slecht, zo is het uiteindelijk.
Het boek waarop het libretto gebaseerd is bevat bijna alleen maar dialogen
tussen de vele protagonisten en paste wonderwel met Janáčeks geliefde componeerstijl voor zijn opera’s, dat kabbelende, melodische en converserende zingen. Maar natuurlijk ook die koperfanfares die doen denken aan het bekende motief uit zijn Sinfonietta. En chef-dirigent Robert-Kruznik van het Janáček Opera Brno orkest én de 12 solisten vertolkten die reciterende en bijwijlen toch ook orkestraal contrasterende stijl bijzonder knap, met piekende lyriek in de slotscène van sopraan Jana Šrejma Kačírková als Emila Makropulos.
In de kerk van het Augustijnenklooster waar Janáček koorknaap was en zijn verdere muzikale opleiding genoot, voorzag de festivaldirectie ook een religieus concert met een klein werkje van hem. In die jonge jaren was hij immers een aanhanger van het Cecilianisme, vertelde Pieter Bergé ons. Dat was een hervormingsbeweging in de kerkmuziek, die pleitte voor een meer sobere muzikale liturgische stijl, net zoals Palestrina dat ooit deed in opdracht van het Concilie van Trente. Met Palestrina’s Missa Brevis begon trouwens dat concert, gevolgd door een kort Graduale van Janáček, nog een Alleluia van tijdgenoot, augustijnermonnik en leraar van Janáček, Pavel Křížkovský. Afsluiter was het Magnificat van Bach in een uitvoering van het Collegium 1704 en hun koor, één van de beste Tsjechische barokensembles. Het koor en de solisten hielden stand in die lofzang maar de muzikanten speelden op instrumenten die de schok van hun leven kregen in die ijskoude kerk, met een chaotische akoestiek als gevolg. Geen succes was dat. Jammer, jammer.
De slotavond van dit 10e Janáčekfestival viel op 17 november. De Tsjechen vieren dan de verjaardag van de Fluwelen Revolutie uit 1989, het geweldloze einde van het communistisch regime. Geen betere keuze dus dan Janáčeks Uit een Dodenhuis om de bevrijding uit dat juk te herdenken. Plaats van gebeuren is immers een Siberisch strafkamp. In kettingen gekluisterde gevangenen verwelkomen op hun manier een nieuwkomer. Elk vertelt zijn verhaal, zijn al of niet vermeende misdaad en straf. En ja, het libretto is gebaseerd op een autobiografische roman van Dostojevski die vier jaar vastzat in een strafkamp. Al die vertellingen zijn gesneden brood voor de man die zo graag melodische monologen componeert, geen aria’s nodig heeft en al eerder geboeid was door de thematiek van schuld en boete, van wie is goed, wie slecht, van de menselijke waardigheid. “In elk schepsel zit een sprankel goddelijkheid” schreef Janáček op de voorpagina van de partituur. Ik kan me geen prangender enscenering voorstellen van een goelag, met de muziek erbij en de teksten die Janáček zelf puurde uit de roman deed deze opera me denken aan de term “Gesamtkunstwerk”. Wat een eenheid in deze uitvoering.
En dan haalt de regisseur Jiri Herman nóg een krachttoer uit. Met dezelfde solisten, zelfde koor, zelfde orkest, zelfde enscenering gaat de opera vlekkeloos over in de uitvoering van de Glagolitische Mis, in die oud Slavische taal. Een explosieve opening vol kopers en ander orkestraal geweld ondersteund door het orgel. Vergeet niet dat de componist in Brno de orgelschool stichtte en er jarenlang directeur was. Naar het einde volgt nog een verpletterende orgelpartij en tot slot weer die koperfanfares, de pauken en een jubelend koor. Ontzagwekkend.
Die twee laatste werken van hem gebundeld (en hoe!) in die ene grandioze voorstelling als slot van dit festival, eindigend op de datum waarop het Tsjechische volk 37 jaar geleden zijn vrijheid herwon. Dat zal blijven hangen.